10.2.2.1 Inleiding

We zien wel dat wordt aangenomen dat bij de uitleg ten aanzien van de reikwijdte van de overeenkomst tot arbitrage in bepaalde omstandigheden het uitgangspunt moet zijn dat partijen geen splitsing hebben beoogd en dat zij alle uit een bepaalde (hoofd)overeenkomst voortvloeiende geschillen in arbitrage beslecht willen zien. Men duidt hierbij in het buitenland wel op de "presumption in favour of one-stop arbitration".1 De House of Lords heeft dit tot uitgangspunt genomen in de zaak Fiona Trust/Privalov, zij het wel met betrekking tot de vraag of een arbitraal beding op grond waarvan partijen alle geschillen "under this charter" en "arising out of this charter" aan arbiters moesten voorleggen zich ook uitstrekt tot het geschil of de "charters" wegens "bribery" (omkoping) ongeldig waren (zie voor de reikwijdte van het arbitraal beding op grond van dit soort algemene formuleringen ook 10.2.2.4 en 10.2.2.7; vgl. tevens 5.8.2.2 inzake de separabiliteit van de overeenkomst tot arbitrage).2 De House of Lords heeft de vraag voor de verhouding tussen "businessmen" bevestigend beantwoord, dit ondanks de terminologie van het arbitraal beding, die letterlijk genomen wellicht alleen op acties uit een bestaande of geldige "charter" duidt: "In my opinion the construction of an arbitration clause should start from the assumption that the parties, as rational business-men, are likely to have intended any dispute arising out of the relationship into which they have entered or purported to enter to be decided by the same tribunal. The clause should be construed in accordance with this presumption unless the language makes it clear that certain questions were intended to be excluded from the arbitrator's jurisdiction. As Longmore LJ remarked, at para 17: "if any businessman did want to exclude disputes about the validity of a contract, it would be comparatively easy to say so."."3 Ofschoon de toepassing van de "presumption in favour of one-stop arbitration" de uitleg betrof van de termen "under" en "arising out of" in het arbitraal beding en met name zag op de vraag of dit beding zich tevens uitstrekte tot het geschil of de "charters", waarin het arbitraal beding was opgenomen, wegens gestelde "bribery" (omkoping) überhaupt wel geldig waren, luiden de kernoverwegingen in de zojuist genoemde beslissing in algemene zin.4 Daaruit kan worden afgeleid dat dit vermoeden zich tevens laat toepassen bij bepaalde andersluidende beperkingen in het arbitraal beding.5 Overigens zij bedacht dat het vermoeden ervan uitgaat dat partijen alle geschillen met betrekking tot de rechtsbetrekking waarbij zij partij zijn aan arbitrage hebben willen onderwerpen.6

Ik moet thans de ins & outs van de uitleg van (arbitrage)overeenkomsten en de betekenis van een "presumption" volgens Engels recht buiten beschouwing laten, doch ben kort op de genoemde jurisprudentie ingegaan omdat zij op dit punt zo illustratief is en zich ook te onzent regelmatig de vraag voordoet of partijen met een beperking in de tekst van het arbitraal beding de reikwijdte daarvan daadwerkelijk hebben willen beperken.7 Ik merk wel op dat wij de Engelse jurisprudentie op dit punt moeten bezien in het licht van de voorgeschiedenis ervan. In de jurisprudentie voorafgaande aan de zojuist genoemde beslissing is nogal eens strikt onderscheid gemaakt tussen het arbitraal beding waarbij partijen geschillen "under" een bepaalde overeenkomst aan arbitrage onderwierpen en het arbitraal beding waarbij partijen geschillen "arising out of" een bepaalde overeenkomst aan arbitrage onderwierpen, en zijn geschillen over de vraag of een geldige overeenkomst bestond bijvoorbeeld buiten de reikwijdte van het arbitraal beding geoordeeld.8 De uitleg van overeenkomsten volgens Nederlands recht zal bij een onderscheid in formuleringen als zojuist genoemd, mede bezien in het licht van de separabiliteit van het arbitraal beding, niet tot te zeer op de letterlijke tekst van de formulering gerichte ongewenste resultaten leiden (zie 4.2.2 en 5.8). Ik zal daarover thans nog een aantal opmerkingen maken.

Voorzover de "presumption in favour of one-stop arbitration" kan worden vergeleken met ons bewijs(vermoeden), verdient opmerking dat ook volgens Nederlands recht op grond van een (bewijs)vermoeden kan worden aangenomen dat, als op een gegeven moment geschillen aangaande een bepaalde rechtsbetrekking rijzen, partijen hebben gewild dat deze in (één en dezelfde) arbitrage worden beslecht. Bij bepaalde ogenschijnlijke beperkingen in de tekst van een arbitraal beding waarbij partijen niet expliciet een splitsing hebben aangebracht, zal op grond van een dergelijk "alles-in-één-vermoeden" kunnen worden beslist dat partijen ook geschillen betreffende de rechtsbetrekking waarop het arbitraal beding van toepassing is buiten de letterlijke omschrijving in het arbitraal beding aan arbitrage hebben willen onderwerpen (zie daartoe 10.2.2.2-10.2.2.7). Wij bevinden ons met dit (bewijs)vermoeden overigens op het terrein van het bewijsrecht (bewijswaardering en feitenvaststelling).9 Het gaat daarbij om het bewijs van de gemeenschappelijke partijbedoeling aangaande de betekenis van het arbitraal beding. Voorzover met een bewijsvermoeden de intentie van partijen wordt vastgesteld, bestaat op dit punt geenszins strijd met de eisen die gelden voor afstand van het recht op toegang tot de bij de wet ingestelde gerechten, al zal dit recht wel tot een enigszins terughoudende opstelling op dit punt kunnen nopen (art. 6 EVRM en art. 17 Grondwet) (zie 3.2.3). Daarbij komt dat het vorenstaande uitgangspunt eerst wordt toegepast als eenmaal vaststaat dat partijen arbitrage zijn overeengekomen; het genoemde uitgangspunt betreft alleen de reikwijdte van de overeenkomst tot arbitrage.10 Voorts zal de wederpartij (met tegenbewijs) kunnen aantonen dat partijen wel degelijk een beperking hebben willen aanbrengen.11 Het "alles-in-één-vermoeden" betreft overigens niet alleen die zaken waarin bepaalde geschillen aan de orde zijn die zonder enige twijfel binnen de reikwijdte van de arbitrageovereenkomst vallen en waarin tegelijk bepaalde geschillen aan de orde zijn ten aanzien waarvan de vraag bestaat of zij binnen de reikwijdte van de arbitrageovereenkomst vallen. Zij betreft ook die zaken waarin slechts geschillen aan de orde zijn waaromtrent de vraag bestaat of de arbitrageovereenkomst zich daartoe wel uitstrekt. Het gaat immers om een vermoeden van de intentie van de partijen dat alle geschillen in arbitrage (en niet gesplitst in arbitrage en bij de gewone rechter) worden afgedaan en het maakt dan niet uit of in de zaak die aanhangig is slechts geschillen aan de orde zijn waaromtrent de genoemde vraag bestaat of de arbitrageovereenkomst zich daartoe wel uitstrekt (zie ook 10.2.2.4).

Voor de toepassing van een "alles-in-één-vermoeden" zal mijns inziens aanleiding kunnen bestaan als partijen aan de formulering van het arbitraal beding eigenlijk geen speciale zorg en aandacht hebben besteed.12 De ogenschijnlijke beperking in de tekst van het arbitraal beding duidt dan niet op de wens van partijen dat (slechts) bepaalde geschillen in arbitrage worden beslecht en resterende geschillen buiten arbitrage, doch bij de gewone rechter, worden beslecht. De beperking zal ook niet opzienbarend zijn. Overigens is het de vraag of het wel nodig is op grond van een vermoeden tot een bepaalde uitleg te komen en of men niet al op grond van uitleg overeenkomstig de daartoe geldende gewone regels en gezichtspunten tot een zelfde resultaat kan komen (zie 4.2.2).13 Indien partijen aan de formulering van het arbitraal beding wel zorg en aandacht hebben besteed, hetgeen bijvoorbeeld kan worden aangenomen als de beperking in de tekst van het arbitraal beding nogal specifiek is, kan te onzent op grond van een vermoeden juist worden aangenomen dat de letterlijke tekst van het in reikwijdte beperkte arbitraal beding de intentie van partijen weergeeft.14 Het is dan aan de wederpartij (met tegenbewijs) aan te tonen dat de letterlijke tekst niet de intentie van partijen weergeeft en dat het arbitraal beding zich ook tot bepaalde resterende geschillen uitstrekt (zie 4.2.2).15