2.2.3 De betekenis van het verbod voor het intellectuele-eigendomsrecht

Om een aantal redenen is het verbod van bijzonder belang voor de handhaving van intellectuele-eigendomsrechten. Allereerst kan een veroordeling tot schadevergoeding niet worden uitgesproken in kort geding en worden inbreukzaken vanwege de spoedeisendheid die daaraan eigen is veelal in deze procedure beslecht.1 Daarnaast zal het de rechthebbende ook in bodemzaken veelal te doen zijn om het behoud van exclusiviteit.2 Een veroordeling tot schadevergoeding is voor dat doel zoals besproken geen volwaardig alternatief.3

Veel belangrijker is dat intellectuele-eigendomsrechten uitsluitend met een verbod kunnen worden gehandhaafd.4 De oorzaak hiervoor is gelegen in hun rechtsobject. Anders dan bijvoorbeeld een zaak is dat niet een concreet voorwerp (het corpus mechanicum), maar de creatieve, technische of onderscheidende prestatie die in dat voorwerp is belichaamd (het corpus mysticum).5 Dit corpus mysticum is ubiquitair: verschillende personen kunnen simultaan luisteren naar een muziekstuk of een uitvinding toepassen in hun bedrijf zonder dat zij op enig moment hinder van elkaar ondervinden.6

Hoewel deze alomtegenwoordigheid onmiskenbaar voordelen heeft – zij maakt kennisuitwisseling en exploitatie op grote schaal mogelijk – zijn er ook nadelen aan verbonden. Men zal immers niet geneigd zijn tijd, geld en energie te investeren in totstandbrenging van een geestelijke prestatie als anderen kosteloos kunnen profiteren van deze inspanningen door het resultaat ervan te imiteren.7 Dit veronderstelde marktfalen wordt ook wel omschreven als de tragedy of the free-rider.8 Deze problematiek is door de wetgever opgelost door de invoering van ‘uitsluitingsmechanismen’ in de vorm van wettelijk afdwingbare exclusieve rechten op bepaalde prestaties. Deze rechten zijn er primair op gericht ongeoorloofd commercieel gebruik tegen te gaan.9

Tegen deze achtergrond is het niet verwonderlijk dat intellectuele-eigendomsrechten ook wel worden aangeduid als ‘verbodsrechten’. Omdat het gebruik van een uitvinding of werk niet afhankelijk is van feitelijke machtsuitoefening, is een positieve gebruiksbevoegdheid in wezen overbodig.10 De rechthebbende kan het beschermde voortbrengsel per slot van rekening gebruiken en exploiteren zonder dat hij gedwongen is om, met dat doel, het voorwerp op te eisen. De negatieve bevoegdheid (d.w.z. de ‘uitsluitbaarheid’) is daarentegen essentieel en de effectuering ervan is bovendien volledig afhankelijk van de mogelijkheid haar in rechte te kunnen afdwingen.11 Het Hof van Justitie heeft dan ook herhaaldelijk overwogen dat de wezenlijke functie (of het specifieke voorwerp) van een intellectueel-eigendomsrecht erin is gelegen de rechthebbende een uitsluitend recht te verschaffen, zodat hij het beschermingsobject rechtstreeks of door middel van licentiëring kan exploiteren.12