1. Algemeen

Sinds de introductie van de kavelruil in ons nationale rechtssysteem (en rechtsbewustzijn), 1 heeft de kavelruil een vermogen tot continue aanpassing aan de dag gelegd, 2 zowel extern (aanpassing aan voortdurende veranderende omstandigheden binnen het landelijk gebied) als intern (het ontstaan van allerhande ‘verschijningsvormen’ van de kavelruil).3 De kwalificatie ‘kameleon van de landinrichting’ is voor de kavelruil dan ook volledig passend. DLG en Kadaster spreken in dit kader liever van de (in bestuurlijke kringen meer verantwoorde) term ‘doelgericht verkavelen’.4 De overheid heeft dit vermogen tot het ‘op maat snijden’ van het landinrichtingsinstrumentarium als het ware ‘ingebakken’ in de WILG: men spreekt wel over de modulaire opbouw van de wet, waardoor het mogelijk is om uit de wettelijk geregelde instrumenten delen te benutten voor het oplossen van het concrete inrichtingsprobleem, afhankelijk van de omvang en complexiteit van het betreffende landinrichtingsproject. Een ‘cafetariamodel’ voor landinrichtingsinstrumenten derhalve.5

Het adaptieve karakter van de kavelruil vormt mijns inziens tevens een belangrijk overlevingsmodel voor het landinrichtingsinstrument. Hoe is anders te verklaren dat, ongeacht de stand van de politieke en economische barometers, de kavelruil immer kan rekenen op flinke populariteit? De ‘allemansvriend’ van de landinrichting heeft derhalve een uitgekiende en goed functionerende strategie ontwikkeld, die hem in zekere mate immuun maakt voor kortetermijnvisie van politieke zijde, economische tegenwind en fiscale bedreigingen. Een nader onderzoek naar deze ‘natuurlijke flair’ van de kavelruil is dan ook op zijn plaats. Bovendien past dit onderzoek goed op dit punt in onze ‘kavelruilreis’: een goede gids toont immers zijn reisgezelschap, na verkenning van de belangrijkste ‘hoofdwegen’, tevens enkele interessante ‘zijpaden’.6

De verschillende gedaantes waarin de kavelruil zich manifesteert, geven aan hoe rijk geschakeerd het kavelruil-landschap (thans) is. Deze overvloed zadelt uw gids echter wel met een dilemma op: welke leden van de kavelruilfamilie worden verkend en welke niet? Om het reisschema behapbaar te houden, zullen enkel de echte ‘bloedverwanten’ behandeld worden: de mengvormen die kavelruil als uitgangspunt hebben. Over ‘exoten’ en eventuele ‘bastaardkinderen’ praten wij, omwille van de harmonie binnen de familie, niet. Op dit standpunt maak ik één uitzondering: de (hierna te behandelen) stedelijke herverkaveling. Het mag verondersteld worden dat het ‘grote publiek’ inmiddels voldoende bekend is met deze (actuele) loot aan de landinrichtingsboom, 7 zodat verdere openbaring van de details van dit familielid niet tot geschokte reacties zal leiden.

Wij starten deze reis het meest ver van huis, bij de stedelijke herverkaveling, om vervolgens langzaam naar de thuisbasis terug te keren. Let daarbij onderweg goed op de bewegwijzering: de gebruikte aanduidingen voor de diverse kavelruilsoorten betreffen alle kunstmatige (niet-wettelijke) begrippen, die bedacht zijn en gehanteerd worden door praktijk en overheid. En mocht u, al reizende, soms het gevoel hebben dat het verschil in variatie tussen de diverse vormen minimaal is en dat er dikwijls slechts sprake is van een ‘juridische verkleedpartij’ (sommige kavelruilvormen verschillen enkel qua benaming), dan moet ik u daarin gelijk geven. Het onderscheid tussen bijvoorbeeld de planmatige en de ondersteunde kavelruil is, buiten de naamgeving, niet te maken. De kameleon blijkt zich derhalve tevens niet te schamen voor het spelen van enkele ‘dubbelrollen’.