5.6.4.1 De ratio van het verweer dat de verrijking is verminderd

Een verplichting tot teruggave van een onverschuldigde betaling brengt de ontvanger in beginsel niet in een slechtere positie dan waarin hij zonder de onverschuldigde betaling zou hebben verkeerd. Dit wordt anders als de verrijking – die het gevolg is van de ontvangst van de prestatie – is verminderd. Stel dat de verrijking is verminderd door uitgaven die hij heeft gedaan als gevolg van de ontvangst van de prestatie. Als de ontvanger dan het ontvangen goed moet teruggeven, zou hij een verlies lijden, dat hij zonder de ontvangst van de prestatie niet zou hebben geleden. Maar als de presterende partij de ontvanger daarvoor zou moeten compenseren, zou het verlies verschuiven van de ontvangende naar de presterende partij. Dit betekent dat het verweer de toedeling betreft van nadeel dat zonder de ontvangst van de onverschuldigde betaling niet zou zijn geleden.

In het Engelse en Duitse recht geldt de regel dat het verlies dient te worden gedragen door de presterende partij.1 Met name Birks meent dat de ratio van dit verweer is dat iedereen vrij moet kunnen beschikken over zijn vermogen zonder geld te hoeven reserveren om onverwachte vorderingen uit onverschuldigde betalingen te kunnen voldoen.2 Het verweer zorgt ervoor dat het betalingsverkeer soepel blijft verlopen. Bescherming van de aangesproken ontvanger is overigens alleen nodig als hij geen rekening diende te houden met een verplichting tot terugbetaling op het moment dat zijn verrijking vermindert. Wanneer hij wel rekening dient te (gaan) houden met een verplichting tot terugbetaling, mag van hem worden verwacht dat hij zich gedraagt als een zorgvuldig schuldenaar van de verbintenis tot terugbetaling. Als hij dan toch zijn verrijking laat verminderen, dient hij het nadeel zelf te dragen.