5.6.1.2 Bid rigging/biedkartels

Wanneer ondernemingen afspraken maken of vooroverleg voeren over hun biedgedrag bij aanbestedingen wordt dat aangeduid met de term ‘bid rigging’ of biedkartels. 1 Dit is een van de meest ernstige vormen van verboden mededingingsbeperkende afspraken bij een aanbestedingsprocedure.2 Aanbesteding is er immers op gericht om inschrijvers met elkaar te laten concurreren en zij dienen dan ook onafhankelijk van elkaar een bod uit te brengen. Kortweg gaat het er bij ‘bid rigging’ om dat inschrijvers hun marktgedrag (de inschrijving) op elkaar afstemmen. Een voorbeeld hiervan is te vinden in een zaak van de Italiaanse mededingingsautoriteit (ICA of AGCM).3 De ICA stelde in maart 2015 bid rigging vast naar aanleiding van een onderzoek in 58 aanbestedingsprocedures op de markt voor verzekering van openbaar vervoer. Een aantal van de belangrijkste Italiaanse verzekeraars zouden hun inschrijvingen op elkaar afstemmen. Door de ICA werd vastgesteld dat tussen 2010 en 2014 er vijftien lokale openbaar vervoersbedrijven waren die verzekeraars uitnodigden voor openbare aanbestedingsprocedures. Twee verzekeraars, Generali en UnipolSai, deden of niet mee aan de aanbestedingsprocedure (39 procedures) of zij waren de enige inschrijvers (19 procedures), wat het geval was wanneer het een onderneming betrof die zij al verzekerde. In 18 van de 58 aanbestedingsprocedures werd het de inschrijvers toegestaan om hogere prijzen te bieden dan de verzochte prijs, maar desondanks werden er hierop geen inschrijvingen door andere ondernemingen gedaan. Het onderzoek van de ICA stelde bovendien vast dat de gedragingen werden gefaciliteerd door uitwisseling van informatie tussen de betrokken ondernemingen in de vorm van een werkgroep openbaar vervoer, opgericht door ANIA, de Italiaanse vereniging van verzekeringsmaatschappijen. Iedere verzekeraar kon zo haar klanten behouden en direct met hen onderhandelen zonder aan concurrentie van andere verzekeraars onderworpen te worden. Op basis van deze feiten kwam de ICA tot de conclusie dat biedingen van Generali en Unipolsai werden afgestemd. Uit het verloop van de procedure blijkt echter dat deze zaak in een later stadium eerst in hoger beroep door de Italiaanse rechter is vernietigd wegens onvoldoende bewijs.4 Dit vonnis is vervolgens door de ‘Council of State’ in Italië bevestigd.5 De rechtbank achtte onvoldoende bewijs aanwezig voor het bestaan van een onderling afgestemde feitelijke gedraging. Het feit dat er geen bod werd uitgebracht door de verzekeraars kon worden verklaard uit de niet-winstgevendheid van de aanbesteding, maar dat betekende nog niet dat sprake was van verboden parallel marktgedrag. Daarvoor was onvoldoende dat Generali en Unipolsai bijeenkomsten hadden bijgewoond van een werkgroep van de ANIA. Desondanks is de zaak wel illustratief hoe bid rigging voor zou kunnen komen bij een aanbesteding van verzekeringsdiensten.

Bekend is eveneens de Spitzer-case in Amerika.6 Daarin bleek dat Marsh & McLennan, een grote internationale makelaar, bepaalde verzekeraars in het biedproces bevoordeelde. Spitzer stelde vast dat Marsh tegen vooraf besproken prijzen verzekeringsrisico’s toewees aan bepaalde verzekeraars en andere verzekeraars juist vroeg om een kunstmatig hoog bod (b-bieding) uit te brengen om de schijn te wekken dat sprake was van een echt biedproces. Een vergelijkbare situatie zou zich voordoen in Zweden. Op 5 april 2017 kondigde de Zweedse mededingingsautoriteit aan invallen te hebben gedaan bij verzekeraars vanwege het vermoeden van samenspanning in het biedproces.7 De autoriteit onderzocht of verzekeraars en makelaars samenspannen om de concurrentie te beperken bij verzekeringscontracten. Het vermoeden bestond (ook hier) dat makelaars bepaalde verzekeraars informatie geven over de inschrijvingen van concurrenten, waarop zij hun prijzen op elkaar kunnen aanpassen.

Bid rigging kan dus in allerlei varianten voorkomen. Zo kan het zijn dat ondernemingen afspreken om niet in te schrijven op een bepaald contract, niet te offreren of zelfs een offerte terug te trekken. Ondernemingen kunnen ook afspreken een kansloze offerte in te dienen. Klassieke signalen die wijzen op afstemming is als meerdere inschrijvingen dezelfde lay-out hebben, op hetzelfde papier zijn gedrukt of er dezelfde spellingfouten in staan. Het kan ook zijn dat een gezamenlijk bod wordt uitgebracht, ondanks dat in ieder geval één van de ondernemingen in staat was om de hele opdracht alleen uit te voeren. Een ander signaal is dat aanbieders vlak voor de deadline van de inschrijving vergaderingen samen hebben of samen worden gezien in een sociale omgeving.