7.2.2.0 Introductie

Artikel 24 Rv wordt niet geraakt door het EU-recht. Dat is echter anders bij een indirecte botsing van artikel 24 Rv met een omzettingsbepaling van een consumentenbeschermende EU-richtlijn. Met betrekking tot de ambtshalve toepassing van dit soort omzettingswetgeving heeft de jurisprudentie sinds het Océano-arrest een vlucht genomen. Het begon immers allemaal met een bevoegdheid tot het ambtshalve toetsen van een potentieel oneerlijk forumkeuzebeding. Die bevoegdheid werd uitgebreid naar alle potentieel oneerlijke bedingen, het werd een toetsingsverplichting en toen kreeg de nationale rechter ook de mogelijkheid om ambtshalve omzettingswetgeving voortvloeiend uit de Richtlijn consumentenkrediet en de Richtlijn buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten toe te passen. Na het Cofidis-arrest stelde Mok al de vraag naar de rechtsstrijd: “Wel duidelijk is dat de Europese richtlijnen tot consumentenbescherming gedurig centrale bepalingen van privaatrecht opzij zetten: contractsvrijheid, contractstrouw en mogelijk nu ook de regel dat de civiele rechter in beginsel niet buiten de rechtsstrijd van partijen mag treden.”1

Dat de vraag naar de binding aan de rechtsstrijd voor consumentenzaken wat lastiger te beantwoorden is, hangt samen met de grondslag van de plicht tot ambtshalve toepassing van omzettingswetgeving voortvloeiend uit een consumentenbeschermende EU-richtlijn: de effectieve bescherming van de onwetende en/of passieve consument. De effectieve rechtsbescherming van de consument vereist volgens het HvJ EU immers dat de rechter ambtshalve optreedt om de aan de EU-richtlijn te ontlenen rechten van de consument te verzekeren. Zonder dat ambtshalve optreden heeft de consument geen reële mogelijkheid om in de procedure voor de overheidsrechter zijn aan de EU-richtlijn te ontlenen rechten te verwezenlijken. Maar als de rechter alleen tot een dergelijke toetsing of toepassing mag overgaan binnen de grenzen van de rechtsstrijd, dan wordt het de facto alsnog zeer moeilijk voor de consument om zijn rechten te verwezenlijken.

Tot het Pannon-arrest was niet duidelijk of de rechter wel of niet gebonden is aan de rechtsstrijd, in de zin van artikel 24 Rv.2 Het betrof een (oneerlijk) forumkeuzebeding, dat met zich bracht dat de consument 275 kilometer diende te reizen om voor de behandelende rechter te verschijnen. Volgens Hongaars civiel procesrecht kon de rechter het oneerlijke beding niet ambtshalve toetsen, nu de consument wel was verschenen maar geen beroep deed op de oneerlijkheid van het beding. De zaak werd aangehouden en er werden vragen aan het HvJ EU voorgelegd, waaronder deze:

De Hongaarse rechter stelt hier – in Nederlandse terminologie – de vraag naar de omvang van de rechtsstrijd. Immers, artikel 24 Rv bakent de rechtsstrijd af als hetgeen de partijen aan hun vordering of verweer ten grondslag hebben gelegd. Kan de rechter pas toetsen als partijen de daarvoor noodzakelijke gegevens aan hun vordering(en) en verweren ten grondslag hebben gelegd ex artikel 24 Rv, of gaat de verplichting verder en moet de rechter reeds toetsen als hij de daarvoor noodzakelijke feiten in het dossier aantreft (artikel 149 Rv)?4 Het HvJ EU antwoordt als volgt:

De toetsingsverplichting wordt dus gekoppeld aan het beschikken over de voor de toetsing noodzakelijke gegevens, feitelijk en rechtens. Om te bepalen of uit het Pannon-arrest volgt dat de Nederlandse civiele rechter buiten de grenzen van de rechtsstrijd moet treden teneinde toepassing te geven aan consumentenbeschermende bepalingen, dient bekeken te worden wanneer deze rechter over de noodzakelijke gegevens beschikt.