VI.5.3 Presentatie van de verdachte ter zitting

Dat de verdachte niet alleen in woord maar ook in daad niet als schuldige mag worden behandeld, heeft tevens gevolgen voor de presentatie van de verdachte ter zitting. Tenzij uit veiligheidsoverwegingen noodzakelijk, mag hij niet als schuldige worden voorgesteld. Het VN Mensenrechtencomité toetst de presentatie van de verdachte rechtstreeks aan de onschuldpresumptie. De plaatsing van de verdachte in een metalen kooi, in hand- of enkelboei- en en de plicht tot het dragen van gevangeniskleding is – waar een goede reden ontbreekt – in strijd met artikel 14 lid 2 IVBPR.1 De politieagent die weigerde de boeien van de verdachte ter zitting af te nemen en ter uitleg en plein public opmerkte dat het een zware crimineel betrof, onderstreepte daarmee onbedoeld dat de gewraakte bejegening met de onschuldpresumptie niet in overeenstemming was.2

Het EHRM heeft in een aantal zaken tegen Roemenië schending van de onschuldpresumptie gezien in de verplichting van verdachten om ter zitting te verschijnen in gevangeniskleding die hetzelfde uitziet als die van veroordeelden. Volgens het Hof kon die standaardmaatregel de publieke opinie over de schuld van de verdachte beïnvloeden, terwijl het van het Roemeense standpunt dat de hygiëne deze maatregel vorderde niet overtuigd was.3 Ingrijpender maatregelen in de zittingszaal, zoals de plaatsing in een kooi of het dragen van boeien, acht het Hof in de regel een vernederende behandeling in de zin van artikel 3 EVRM. Net als in het kader van de voorlopige hechtenis geldt in verhouding tot artikel 5 EVRM, ziet het Hof in klachten over artikel 6 lid 2 EVRM geen separate issue.4 Het betrekt het onschuldvermoeden echter wel in het oordeel dat dergelijke bejegeningswijzen vernederend van aard zijn:

Het feit dat de bejegingswijze plaatsvindt op een openbare terechtzitting bedreigt aldus de onschuldpresumptie en draagt bij aan het vernederende karakter ervan.

In hoeverre het Hof uitzonderingen toestaat omwille van de veiligheid is nog niet goed te zeggen. In Titarenko/Oekraïne was de verdachte van gewelddadige delicten in een metalen kooi geplaatst, terwijl voor de zaak weinig media-aandacht had bestaan. Dat vond een meerderheid van 4 tegen 3 voldoende om geen schending van artikel 3 EVRM aan te nemen.6 De drie dissenters opponeerden daartegen op grond van het vermoeden van onschuld:

De meerderheid had de behandelingsdimensie inderdaad beter recht gedaan door op te schrijven dat de ernst van de verdenking kon bijdragen tot het oordeel dat een specifiek veiligheidsrisico bestond. Nu wekte het Hof de indruk dat verdachten van ernstige feiten op louter die grond op sterk defamerende wijze mogen worden gepresenteerd. Die indruk lijkt met een verbod op behandeling als schuldige moeilijk te rijmen.7

Op voorstel van het EP bevat ook de richtlijn een bepaling die betrekking heeft op de wijze waarop de verdachte op de zitting verschijnt. Artikel 5 lid 1 verlangt van lidstaten “appropriate measures to ensure that suspects and accused persons are not presented as being guilty, in court or in public, through the use of measures of physical restraint”. In die formulering is de verbinding met het onschuldvermoeden sterk: het moet gaan om presentatiewijzen die de verdachte als schuldige neerzetten. De bepaling lijkt beperkt tot measures of physical restraint. Overweging 21 van de preambule voegt daaraan toe dat lidstaten voor zover mogelijk ook moeten voorkomen dat verdachten in gevangeniskleding dienen te verschijnen. Artikel 5 lid 2 geeft lidstaten de ruimte om met het oog op de veiligheid de verdachte toch als schuldige te presenteren, maar dan moet het wel expliciet gaan om “case-specific reasons”.