6.4.6.1 Verzachtende omstandigheden

Een categorie strafverminderende omstandigheden die al sinds 1954 in beleid wordt genoemd (zie hoofdstuk 2, onderdeel 2.9.3.4, onder d), betreft de zogeheten verzachtende omstandigheden. Volgens paragraaf 7, lid 4 van het BBBB zijn dit omstandigheden waarbij de nadruk ligt ‘op buiten de (directe) invloedsfeer van belanghebbende liggende gebeurtenissen’.

In de fiscale rechtspraak zijn relatief weinig verwijzingen naar verzachtende omstandigheden terug te vinden. Daarnaast lijkt de term steeds meer als containerbegrip gebruikt te worden voor allerhande matigingsgronden die niet specifiek buiten de invloedsfeer van de belastingplichtige liggen. Voorbeelden van deze, naar mijn mening onjuist geclassificeerde, factoren zijn: een eerste verzuim,1 verbeterd aangiftegedrag in de toekomst, een geringe termijnoverschrijding2 en een meewerkende houding.3 In oudere jurisprudentie zijn daarentegen nog wel enkele gevallen van ‘zuivere’ verzachtende omstandigheden terug te vinden, zoals een belastingplichtige die analfabeet is4 en ziekte van de externe boekhouder5 of familieleden.6

Van verzachtende omstandigheden wordt wel eens gezegd dat deze tegen overmacht aan liggen. Het komt dan ook wel eens voor dat de rechter een beroep op deze strafuitsluitingsgrond weliswaar niet honoreert, maar dat hij dit wel meeweegt bij de strafmaat.7 Dit doet zich ook soms voor bij verweren met betrekking tot afwezigheid van alle schuld (avas).8

Avas en psychische overmacht zijn schulduitsluitingsgronden; overmacht in de zin van noodtoestand is een rechtvaardigingsgrond. Als sprake is van een van deze strafuitsluitingsgronden dan wordt de boete dus vernietigd vanwege het afwezig zijn van enige mate van verwijtbaarheid of het ontbreken van de vereiste wederrechtelijkheid. Wanneer een boete wordt gematigd op grond van verzachtende omstandigheden, dan zal dit dus over het algemeen samenhangen met een verlaagde bovengrens voor vergelding vanwege (sterk) verminderde verwijtbaarheid en/of een geringe mate van wederrechtelijkheid.

Over de waardering van verzachtende omstandigheden staat in het vierde lid van paragraaf 7 van het BBBB de volgende passage: ‘Voor de beoordeling of die [verzachtende] omstandigheden tot matiging van de boete aanleiding kunnen geven, kan het van belang zijn of, dan wel in hoeverre, belanghebbende maatregelen heeft getroffen of had kunnen treffen om het verzuim of vergrijp te voorkomen’. Uit deze passage volgt dat niet snel tot matiging overgegaan zal worden.9 Zo vormde de ziekte van een werknemer van belastingplichtige die verantwoordelijk was voor de aangiften omzetbelasting geen grond voor matiging. Volgens de rechter had de belastingplichtige voldoende tijd om maatregelen te nemen om een en ander goed te laten verlopen.10

Ook in strafrechtelijke procedures wordt met enige regelmaat een beroep gedaan op strafuitsluitingsgronden, waarin verzachtende omstandigheden zijn ‘verpakt’. Als een dergelijk verweer niet wordt gehonoreerd, dan leidt dit in uitzonderingsgevallen toch tot een matiging.11 Ook wordt in dergelijke gevallen soms overgegaan tot schuldigverklaring zonder straf (artikel 9a Sr),12 een modaliteit die enigszins vergelijkbaar is met een verzuimmededeling.