1.4 Relevantie van het onderzoek

Een eerste reden om onderzoek te verrichten naar de heffingsmethoden is de constatering dat er naar dit onderwerp nauwelijks onderzoek is gedaan. Behalve het jarenlange pleidooi van de inspecteursvereniging om aanslagbelastingen om te zetten naar aangiftebelastingen, doen zich momenteel ook een aantal andere relevante ontwikkelingen voor. In het kader van het – binnenkort formeel in te trekken1 – voorstel Wet vereenvoudiging formeel verkeer Belastingdienst heeft de staatssecretaris van Financiën namelijk aangekondigd een onderzoek in te willen stellen naar de omvorming van de vennootschapsbelasting van een aanslag- naar een aangiftebelasting.2 In het voorjaar van 2015 heeft de staatssecretaris op een symposium van de VHMF ook geopperd dat de inkomstenbelasting van een aanslag- naar een aangiftebelasting wordt omgezet. Dit is ook te lezen in de aanbiedingsbrief bij de zogenoemde Investeringsagenda Belastingdienst3

De staatssecretaris lijkt zelfs nog een stap verder te willen gaan. In de investeringsagenda schrijft hij namelijk:

Hierin klinkt een streven in door om in de toekomst geen onderscheid meer te maken tussen aanslag- en aanslagbelastingen.6 In min of meer dezelfde lijn heeft Poolen op de 25e editie van het Maastrichts Fiscaal Symposium (november 2015) voor 2020 een beeld geschetst van een belastingstelsel waarin er geen aanslagbelastingen meer zijn.7 Daarnaast spelen er met enige regelmaat vraagstukken op het vlak van de navorderingsvereisten. In 2010 heeft dat geleid tot de invoering van artikel 16, lid 2, onderdeel c, AWR. In deze bepaling is navordering mogelijk gemaakt voor de gevallen waarin te weinig belasting is geheven doordat ten gevolge van een fout een aanslag ten onrechte achterwege is gelaten of tot een te laag bedrag is vastgesteld, hetgeen de belastingplichtige redelijkerwijs kenbaar is (een zogenoemde redelijkerwijs kenbare fout).

Een andere reden om onderzoek te doen naar de heffingsmethoden is dat dit samen met het belastingsubject, het belastingobject en het tarief een basaal onderdeel vormt van een belastingwet.8 De huidige heffingsmethoden zijn vastgelegd in de AWR. Naast een aantal algemeen geldende bepalingen over de aangifte (artikelen 6 tot en met 10 AWR; hoofdstuk II AWR), betreft dit ook een aantal specifieke bepalingen. Voor heffing bij wege van aanslag zijn dat de artikelen 11 tot en met 18a AWR (hoofdstuk III) en voor heffing van belasting bij wege van voldoening of afdracht op aangifte gaat het om de artikelen 19 en 20 AWR (hoofdstuk IV). Daarnaast werkt de heffingsmethode ook door naar de van toepassing zijnde artikelen met betrekking tot de aard en de hoogte van een eventueel op te leggen bestuurlijke boete (artikel 67a tot en met 67q AWR; hoofdstuk VIIIA AWR). Elke Nederlandse belastingwet bevat een artikel dat bepaalt op welke wijze de desbetreffende belasting wordt geheven. Die bepaling leidt tot de toepassing van de hiervoor genoemde wetsartikelen in de AWR met betrekking tot de van toepassing zijnde heffingsmethode. Meer kennis over het onderscheid, de wijze waarop tussen de heffingsmethoden een keuze wordt gemaakt en de ontwikkeling van de heffingsmethoden acht ik om die reden van belang voor de fiscale wetenschap.

Naast een fiscaalwetenschappelijke relevantie is er ook een maatschappelijke relevantie om een onderzoek te doen naar dit onderwerp. Via de heffingsmethode komt namelijk een bepaalde (rechts)betrekking tussen de overheid (Belastingdienst/inspecteur) en de belastingplichtige of inhoudingsplichtige (hierna aangeduid als belastingplichtige) tot uitdrukking. Bij dit laatste moet vooral worden gedacht aan een verschil in de mate van rechtsbescherming. Daar komt bij een toenemende mate van rechtsonzekerheid als gevolg van steeds meer navorderingsmogelijkheden voor de Belastingdienst. Afhankelijk van de situatie weet een belastingplichtige gedurende 2, 5 of 12 jaar niet waar hij aan toe is. De heffingsmethode heeft ook invloed op de rechtshandhaving (de rechtsgelijkheid tussen belastingplichtigen, de administratieve lasten voor belastingplichtigen en de uitvoeringslasten voor de Belastingdienst). Maatschappelijke opvattingen over hoe de verantwoordelijkheden tussen overheid (Belastingdienst) en belastingplichtigen moeten worden verdeeld, hebben uiteindelijk invloed op het keuzevraagstuk rondom de heffingsmethoden.