42.1 Inleiding

Op 1 januari 2019 viert de Algemene wet bestuursrecht (Awb) haar vijfentwintigste verjaardag. De redactie van deze bundel heeft mij gevraagd ter gelegenheid hiervan een bijdrage te schrijven met een toekomstgerichte analyse van de invloed van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) op de Awb. Toekomstige ontwikkelingen hebben meestal hun wortels in het verleden. Dat is voor de toekomstige invloed van het EVRM op de Awb natuurlijk niet anders. Om uitspraken te kunnen doen over die toekomstige invloed is het dus onontkoombaar ook een blik te werpen op de invloed die het EVRM in het verleden op de Awb heeft gehad. Die invloed is waarschijnlijk het sterkst geweest op het bestuursprocesrecht, aangezien het arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in de zaak-Benthem/Nederland in belangrijke mate heeft bijgedragen aan de afschaffing van het Kroonberoep en de totstandkoming van het stelsel van algemene bestuursrechtspraak zoals dat sinds 1994 in met name hoofdstuk 8 van de Awb is neergelegd.1

De invloed van het EVRM op het bestuursrecht is verder vooral zichtbaar in delen van het bijzondere bestuursrecht, zoals het omgevingsrecht, het socialezekerheidsrecht, het vreemdelingenrecht en het belastingrecht.2 In de hoofdstukken 1 tot en met 4 van de Awb zijn nu eenmaal niet veel onderwerpen te vinden waarop het EVRM een duidelijke invloed heeft (gehad). Het EVRM bemoeit zich niet of nauwelijks met de definities en andere algemene bepalingen van hoofdstuk 1 van de Awb. Dat geldt ook voor de bepalingen van hoofdstuk 2 van de Awb over het verkeer tussen burgers en bestuursorganen. Tussen de (deels) in hoofdstuk 3 van de Awb en artikel 2:4 Awb gecodificeerde algemene beginselen van behoorlijk bestuur en het EVRM bestaan wel raakvlakken. Hierop zal in paragraaf 2 kort worden ingegaan. De titels 4.1 tot en met 4.4 van de Awb gaan dan weer over onderwerpen (beschikkingen, subsidies, beleidsregels en geldschulden) waarop de invloed van het EVRM nauwelijks waarneembaar is, zodat deze onderwerpen buiten beschouwing blijven in deze bijdrage. Dat is anders voor de nog niet in werking getreden titel 4.5 van de Awb. Deze titel bevat een regeling voor nadeelcompensatie en heeft daardoor een duidelijke relatie met artikel 1 Eerste Protocol (EP) bij het EVRM. Deze komt in paragraaf 3 beknopt aan de orde. Ook de in hoofdstuk 5 van de Awb geregelde bestuurlijke handhaving ondervindt invloed van het EVRM. Deze komt aan bod in paragraaf 4. Paragraaf 5 bevat een korte bespreking van de invloed die het EVRM nog steeds op het bestuursprocesrecht heeft. Paragraaf 6 bevat een slotbeschouwing.3