3.7.4 De beginselen van gelijkwaardigheid, effectiviteit en effectieve rechtsbescherming bij indirecte botsingen tussen het nationale recht en het Eu-recht

In paragraaf 3.7.2 is besproken dat het beginsel van procedurele autonomie alleen betekenis heeft indien op Eu-niveau geen gemeenschappelijke procedureregels bestaan. Alleen in dat geval mogen nationale procedureregels worden toegepast. De toepassing van deze nationale procedureregels kan tot gevolg hebben dat de effectieve doorwerking van het Eu-recht wordt beperkt. In dat geval zijn het Europese en het nationale recht niet direct met elkaar in strijd; op Europees niveau bestaan immers geen gemeenschappelijke procedureregels. Wel moet aan de hand van de hiervoor besproken beginselen van gelijkwaardigheid, doeltreffendheid en effectieve rechtsbescherming worden beoordeeld of de nationale procedureregels toepassing kunnen vinden. Deze situatie wordt in de literatuur aangeduid als een indirecte botsing tussen het EU- en het nationale recht en staat tegenover een directe botsing tussen het EU en het nationale recht.1 Bij een directe botsing gaat het om een situatie waarbij het Eu-recht en het nationale recht ten aanzien van hetzelfde feitencomplex elk een eigen met elkaar strijdige regeling hebben.2 In dat geval is de toepassing van zowel een Europese als een nationale regel niet mogelijk.3 Bij dergelijke conflicten geldt de voorrangsregel; het nationale recht dient ten gunste van het Eu-recht buiten toepassing te worden gelaten.4

De beoordeling van de nationale procedureregels in geval van een indirecte botsing is veel genuanceerder dan de toepassing van de voorrangsregel.5 De beginselen van gelijkwaardigheid, doeltreffendheid en effectieve rechtsbescherming vereisen immers niet per definitie dat nationale procedureregels niet mogen worden toegepast.6 Dit is pas aan de orde indien de toepassing van de nationale procedureregel in strijd komt met voormelde beginselen. Zoals hiervoor is besproken, is daarvan niet snel sprake.

Het arrest Lucchini laat zien dat de grens tussen directe en indirecte botsingen niet altijd scherp is te trekken.7 In dit arrest was op het eerste gezicht sprake van een indirecte botsing: de nationale procedureregel inhoudende het gezag van gewijsde beperkte de effectuering van het Europese staatssteun-recht. Deze regel had in het concrete geval tot gevolg dat nationaalrechtelijk niet kon worden teruggekomen op een uitspraak van een nationale rechter waarin was geoordeeld dat een steunmaatregel verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt en derhalve de door de Commissie geëiste terugvordering niet mogelijk was. Op Eu-niveau is niets geregeld omtrent het gezag van gewijsde, zodat het nationale recht niet direct met het Eu-recht in strijd kwam. Toch komt het Hof van Justitie tot het oordeel dat de nationale procedureregel van het gezag van gewijsde buiten toepassing moet blijven. Dit vindt zijn oorzaak in het feit dat de beoordeling of een steunmaatregel verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt niet door de nationale rechter mag worden beoordeeld, maar exclusief is voorbehouden aan de Europese Commissie.8