7.6.2 Eisen aan motivering beslissing

Art. 359a, derde lid, Sv schrijft voor dat de beslissingen als bedoeld in het eerste lid met redenen zijn omkleed. Dat zijn de beslissingen tot toepassing van strafvermindering, bewijsuitsluiting of niet-ontvankelijkverklaring van het OM. Over het al dan niet in afwijking van een verweer níet toepassen van deze reacties zegt die bepaling, althans naar de letter, dus niets. Uit de memorie van toelichting kan ook worden afgeleid dat de wetgever er bewust voor koos geen motiveringsplicht in het leven te roepen voor de afwijzing van een beroep op de toepassing van een van deze mogelijke reacties op een vormverzuim.1

De Hoge Raad heeft in dit opzicht een eigen koers gevaren. Al in HR 28 september 1998, NJ 1999/104 m.nt. De Hullu breidde hij het bereik van art. 359a, derde lid, Sv uit. De Hoge Raad besliste dat als de rechter een onherstelbaar vormverzuim als bedoeld in art. 359a Sv heeft vastgesteld en oordeelt dat de in art. 359a, tweede lid, genoemde belangen rechtvaardigen dat dit zonder rechtsgevolgen blijft, een redelijke uitleg van art. 359a Sv, derde lid, Sv meebrengt dat hij die beslissing eveneens in zijn vonnis vermeldt en met redenen omkleedt. In het standaardarrest over art. 359a Sv is vervolgens bepaald dat, als een verweer is gevoerd dat aan de daaraan gestelde (hoge) eisen voldoet, de rechter daarop ook een met redenen omklede beslissing moet geven.2 Een met redenen omklede beslissing wil zeggen een uitdrukkelijke en gemotiveerde beslissing,3 op basis van de voor de beoordeling relevante feiten en omstandigheden.4

In de motivering van de beslissing dient tot uitdrukking te komen dat de rechter toepassing heeft gegeven aan het toetsingskader van art. 359a Sv. Een beslissing tot toepassing van een rechtsgevolg als bedoeld in art. 359a Sv dient daarom te worden genomen en gemotiveerd aan de hand van de factoren die in art. 359a, tweede lid, Sv zijn genoemd,5 waarbij tevens rekening dient te worden gehouden met de nadere uitleg die daaraan in het standaardarrest is gegeven en in gevallen betreffende bewijsuitsluiting met de daarop betrekking hebbende arresten van 19 februari 2013.6 Dit geldt ook ingeval een verweer wordt verworpen. Indien bijvoorbeeld een beroep wordt gedaan op strafvermindering, moet de rechter dat beoordelen met toepassing van de daarvoor aangelegde maatstaf en niet aan de hand van de voor niet-ontvankelijkverklaring van het OM geldende toets.7 Dat neemt niet weg dat bijvoorbeeld een tot bewijsuitsluiting strekkend verweer kan worden verworpen onder verwijzing naar de motivering van de verwerping van een op gelijke gronden gevoerd verweer strekkende tot niet-ontvankelijkverklaring van het OM, indien de feitelijke grondslag van het verweer niet aannemelijk is geworden.8 Voor de toepassing van strafvermindering behelst het standaardarrest voorts nog de regel dat de rechter in zijn beslissing niet alleen moet aangeven dat en waarom hij dit rechtsgevolg aan het verzuim verbindt, maar ook in hoeverre hij de straf in verband met het begane vormverzuim vermindert.9 Deze nadere motiveringsplicht gaat niet zover dat, indien sprake is van een aantal vormverzuimen, de rechter zou moeten vermelden in hoeverre elk van die vormverzuimen tot strafvermindering heeft geleid.10

Het is niet zo dat de vaststelling van de feiten die ten grondslag wordt gelegd aan de verwerping van een verweer dat bewijsmateriaal onrechtmatig is verkregen moet berusten op de in de uitspraak vermelde inhoud van de bewijsmiddelen.11 Ook is niet van toepassing de regel die geldt voor feiten of omstandigheden die door de rechter redengevend worden geacht voor de bewezenverklaring, te weten dat hij deze – voor zover ze niet in de gebezigde bewijsmiddelen zijn vermeld – met voldoende mate van nauwkeurigheid moet aanduiden en daarbij vermelden aan welk wettig bewijsmiddel zij zijn ontleend. Die regel geldt niet voor feiten of omstandigheden die ten grondslag worden gelegd aan de verwerping van een verweer dat bewijsmateriaal onrechtmatig is verkregen. Volgens de Hoge Raad zijn zulke feiten of omstandigheden immers niet redengevend voor de bewezenverklaring dat de verdachte het aan hem tenlastegelegde feit heeft begaan. Wel geldt ook hier de regel dat ingeval het feiten of omstandigheden betreft die zijn vervat in processen-verbaal, verslagen van deskundigen of andere schriftelijke bescheiden, die stukken ter terechtzitting dienen te zijn voorgelezen of aldaar de korte inhoud moet zijn medegedeeld.12

Door hoge eisen te stellen aan de motivering van de toepassing van ingrijpende rechtsgevolgen als bewijsuitsluiting en niet-ontvankelijkverklaring13 heeft de Hoge Raad de toepassing van deze reacties aan banden gelegd. Die hoge eisen gelden niet alleen voor de motivering, maar ook voor het onderzoek dat daaraan ten grondslag ligt. Vooral bij toepassing van ingrijpende reacties. AG Van Dorst schreef in zijn conclusie voor HR 4 februari 1997, NJ 1997/308 m.nt. Schalken dat ‘het OM in een zaak waarin het vervolgingsrecht op het spel staat, in geval van betwisting, recht heeft op een deugdelijk onderzoek alvorens hem dat recht wordt ontzegd’. Nietontvankelijkverklaring is volgens Van Dorst ‘pas gerechtvaardigd indien de rechter de zaak tot op het bot heeft onderzocht’. Bij dat onderzoek past volgens Van Dorst een hoorplicht. Ook politie en justitie moeten zich immers behoorlijk kunnen verweren indien zij van onrechtmatig handelen worden beschuldigd. Deze gedachten van Van Dorst lijken in de tegenwoordige rechtspraak te zijn geïncorporeerd.14 In voorkomende gevallen moet het OM uitdrukkelijk in de gelegenheid worden gesteld alsnog bepaalde informatie te verstrekken en niet overvallen worden door het oordeel van de rechter dat hij in dit opzicht tekort is geschoten.15 ‘Juist omdat zulke hoge eisen worden gesteld aan (met name) bewijsuitsluiting en niet-ontvankelijkheid en er de nodige relativeringen op de sanctionering van vormverzuimen zijn, is het essentieel dat de rechter helder uitlegt waarom hij – ondanks die hoge standaard – toch tot sanctionering overgaat’, zo vatten Ter Haar & Meijer deze rechtspraak van de Hoge Raad en zijn gevolgen goed samen.16

Drie bijzondere gevallen moeten hier nog worden vermeld: