3.4.3 De goede trouw als beoordelingsmaatstaf

In de rond 1929 en ook daarna - tot ongeveer het midden van 20^ste eeuw gebruikelijke contractuele opvatting over het karakter van naamloze vennootschappen werd het nemen van besluiten gezien als de uitoefening van een contractuele bevoegdheid die voortvloeide uit de in de akte van oprichting vastgelegde vennootschapsovereenkomst. Die bevoegdheid behoorde te goeder trouw te worden uitgeoefend. Van der Heijden schreef hierover:

En:

Besluiten moesten dus voldoen aan de eisen van de wet, de statuten én de goede trouw. Ten aan zien van de beantwoording van de vraag hoe een besluit aan de goede trouw getoetst zou moeten worden was men minder eensgezind. Minister Heemskerk wilde inhoudelijke toetsing van besluiten aan de goede trouw alleen toestaan in het kader van de rechtmatigheid van besluitvorming. De rechter mocht immers niet de plaats van de algemene vergadering innemen door hem te laten oordelen over de doelmatigheid van een besluit. De beoordeling van de doelmatigheid van een besluit behoorde zijns inziens voorbehouden te zijn aan de algemene vergadering.2 De Hoge Raad toetste besluiten in voorkomende gevallen wel aan de goede trouw.3 Een voorbeeld hiervan vormt het arrest van de Hoge Raad betreffende Baus De Koedoe I waarin het ging om de benoeming van een bestuurder die, naar de aandeelhouders wisten, ongeschikt was voor de vervulling van zijn taken. De Hoge Raad overwoog dat de minderheid van de aandeelhouders het recht zou hebben de nietigheid van een besluit in te roepen wegens strijd met de goede trouw, openbare orde of goede zeden als er sprake was van misbruik van meerderheidsmacht. Misbruik van meerderheidsmacht werd echter pas aanwezig geacht als de aandeelhouders met de benoeming de bedoeling gehad zouden hebben zichzelf of een derde onbillijk te bevoordelen of de vennootschap of een derde te schaden.4 De Hoge Raad gebruikte de in die tijd gangbare bewoording misbruik van macht. In feite werd daar niets anders mee bedoeld dan dat het besluit in strijd met de goede trouw was.5 Soms werd uitdrukkelijk naar art. 1374 en 1375 (oud) BW verwezen, in andere gevallen werd zonder verwijzing aangenomen dat het besluit in strijd met de goede trouw was.6 In de literatuur en rechtspraak werd ondertussen gezocht naar een rechtsgrond voor de toetsing van besluiten aan de goede trouw zonder dat daarvoor aangehaakt hoefde te worden bij de art. 1374 en 1375 (oud) BW. Van der Grinten schreef in 1946:

Vanaf het moment dat de Hoge Raad ook andere - niet wederkerige - rechtsverhoudingen aan de goede trouw toetste, was de weg wij om besluiten rechtstreeks, dat wil zeggen niet meer via de opstap van art. 1374 en 1375 (oud) BW, aan de goede trouw te toetsen.8 Zie voor de toetsing van andere, niet-wederkerige rechtsverhoudingen het arrest Kessels-Kessels waarin wordt geoordeeld dat de verhoudingen tussen erfgenamen beheerst worden door de goede trouw. In het Huurgenot-arrest (goede trouw in de verhouding tussen deelgenoten) en het arrest Baris Riezenkamp (precontractuele goede trouw) werd in dezelfde lijn beslist. De verhoudingen tussen de aandeelhouders onderling en de aandeelhouders en de vennootschap werden niet langer uitsluitend vanuit het contractuele perspectief beoordeeld. Het spectrum verschoof naar de goede trouw als norm, zonder dat die norm overigens verbonden was met een of meer specifieke wettelijke regels. De rechtsverhoudingen tussen alle bij de rechtspersoon betrokkenen worden beheerst door de goede trouw. Zie ook het latere art. 2:8 BW (en tussen 1976 en 1992 art. 2:7 (oud) BW) waarin dit algemeen geldende beginsel werd gecodificeerd. In die context vormde het Mante-arrest van 1965 een belangrijke mijlpaal. In deze uitspraak werd voor het eerst uitdrukkelijk aangenomen dat een besluit 'rechtstreeks' aan de goede trouw getoetst kon worden:

In het Mante-arrest stond de totstandkoming van een besluit en de goede trouw die daarbij in acht genomen dient te worden centraal. Nadien volgden verschillende uitspraken waarin de toetsing van zowel de totstandkoming als de inhoud van een besluit aan de goede trouw aan de orde kwam.10

Door de aanvaarding van de goede trouw als zelfstandige grond om besluiten aan te toetsen, kon ten aanzien van het besluit beoordeeld worden of voldaan was aan de uit de goede trouw - in de huidige terminologie: redelijkheid en billijkheid - voortvloeiende eisen die de verhoudingen tussen aandeelhouders onderling bepaalden en die zij ten opzichte van elkaar in acht dienden te nemen. De aanvaarding van deze opvatting in literatuur en jurisprudentie betekende dat het voor de toetsing van besluiten aan de goede trouw niet meer nodig was het besluit als overeenkomst of als uitvoeringshandeling van de oprichtingsovereenkomst aan te merken.11 Door deze ontwikkelingen kon een besluit aan de goede trouw getoetst worden.