Rb. Amsterdam, 04-03-2015, nr. C/13/551353 / HA ZA 13-1536

In conventie is de vraag aan de orde of de failliet haar vorderingen op FloraHolland rechtsgeldig aan Rabobank heeft verpand.

De vorderingen van de failliet op FloraHolland zijn te verdelen in vorderingen op grond van de ledenlening en vorderingen op grond van de participatiereserve.

bestaande of toekomstige vorderingen

De curator heeft zich op het standpunt gesteld dat de vordering uit hoofde van de ledenlening en de vordering uit hoofde van de participatiereserve zijn aan te merken als toekomstige vorderingen. Zij bestonden nog niet op datum faillissement.Hij heeft er in dit verband op gewezen dat, op grond van de statuten, de vordering uit hoofde van de ledenlening pas is ontstaan doordat aan drie cumulatieve voorwaarden is voldaan: (1) het faillissement van de failliet werd uitgesproken, (2) het bestuur van FloraHolland heeft het lidmaatschap van de failliet opgezegd wegens het niet meer voldoen aan de eisen voor het lidmaatschap en (3) de jaarrekening van FloraHolland over het laatste boekjaar van de driejaarsperiode is vastgesteld. Met betrekking tot de vordering uit hoofde van de participatiereserve geldt volgens de curator dat deze vordering pas is ontstaan nadat (1) het faillissement van de failliet werd uitgesproken en (2) de jaarrekening van FloraHolland over het jaar waarin het faillissement werd uitgesproken is vastgesteld. Dit alles heeft volgens de curator plaatsgevonden na datum faillissement, zodat de vorderingen pas na datum faillissement zijn ontstaan en pas toen tot het vermogen van de failliet zijn gaan behoren. Op grond van artikel 35 lid 2 Faillissementswet (hierna: Fw) is de vestiging bij voorbaat van een pandrecht op een vordering die op datum faillissement nog niet bestaat niet mogelijk. De vordering uit hoofde van de ledenlening en de vordering uit hoofde van de participatiereserve vallen daarom niet onder het pandrecht van Rabobank. De failliet was ten gevolge van het faillissement met betrekking tot deze vorderingen immers niet meer beschikkingsbevoegd, aldus steeds de curator.

De curator wordt niet gevolgd in zijn betoog dat de vorderingen pas zijn ontstaan als gevolg van de door de hem genoemde omstandigheden (zie hiervoor onder 4.3).De vorderingen zijn op grond van de statuten ontstaan. In beide gevallen gaat het om een vordering ter zake van bedragen die op grond van de statuten door FloraHolland als tegoed op de ledenrekening/participatierekening van het betreffende lid worden bijgeschreven en als hoofdregel na verloop van tijd zouden worden afgelost/uitgekeerd, dan wel na het einde van het lidmaatschap zouden worden afgelost/uitgekeerd (artikel 17 respectievelijk artikel 34 statuten). De gebondenheid tot betaling is – anders dan de curator betoogt – niet afhankelijk van een verklaring van (het bestuur van) FloraHolland of van het betreffende lid of een soortgelijke handeling. Aan de opzegging van het lidmaatschap door het bestuur en de vaststelling van de jaarrekening, komt in dit verband dan ook geen bijzondere betekenis toe. Zij hebben slechts invloed op het moment van opeisbaarheid van de betreffende vordering en niet op het moment van het ontstaan van de vordering. Een en ander brengt met zich dat de vordering uit hoofde van de ledenlening en de vordering uit hoofde van de participatiereserve op datum faillissement bestaande vorderingen waren, zij het onder een tijdsbepaling (de aflossing/uitkering zou na verloop van tijd plaatsvinden).De situatie genoemd in artikel 35 lid 2 Fw, dat het goed eerst na aanvang van de dag van de faillietverklaring door de failliet is verkregen, doet zich dus niet voor. De vordering uit hoofde van de ledenlening was daarmee verpandbaar, zodat met de pandakte tussen de failliet en Rabobank, en mededeling aan FloraHolland, een geldig pandrecht is gevestigd. Rabobank kan daarmee tegenover FloraHolland aanspraak maken op uitbetaling van EUR 62.086,44.

vordering op grond van participatiereserve

Met betrekking tot de vordering uit hoofde van de participatiereserve heeft de curator verder gesteld dat de failliet en FloraHolland een onoverdraagbaarheidsbeding, als bedoeld in artikel 3:83 lid 2 Burgerlijk Wetboek (hierna: BW), met goederenrechtelijke werking zijn overeengekomen. Als gevolg van dit beding is volgens de curator de vordering uit hoofde van de participatiereserve niet overdraagbaar. Omdat de vordering niet overdraagbaar is, is zij op grond van de artikelen 3:83 lid 2 BW, 3:98 BW en 3:228 BW – in hun onderling verband gelezen – evenmin vatbaar voor verpanding.

De te beantwoorden vraag is daarmee of het door de curator gestelde onoverdraagbaarheidsbeding, waarbij de overdraagbaarheid van een vordering wordt uitgesloten, ook verpanding van die vordering uitsluit.

Vooropgesteld wordt dat vermogensrechten (zoals de vordering uit hoofde van de participatiereserve) overdraagbaar zijn, tenzij de wet of de aard van het recht zich tegen een overdracht verzet (artikel 3:83 lid 1 BW). Verder kan de overdraagbaarheid van vorderingsrechten door een beding tussen schuldeiser en schuldenaar worden uitgesloten (artikel 3:83 lid 2 BW). Hetgeen met betrekking tot de overdracht is bepaald, geldt ook – onder meer – voor de vestiging van een beperkt recht (zoals een pandrecht) op een vordering (artikel 3:98 BW).

In het onderhavige geval is in de statuten van FloraHolland bepaald dat een participatierekening niet voor overdracht of overgang vatbaar is (artikel 34 lid 7 statuten). Rabobank heeft aangevoerd dat het onoverdraagbaarheidsbeding daarmee niet ziet op het saldo op de betreffende rekening. Volgens Rabobank is met het verbod slechts beoogd te voorkomen dat ook een derde zou kunnen profiteren van de faciliteiten die FloraHolland door middel van de participatie-rekening aan haar leden biedt. De rechtbank volgt Rabobank daarin niet. De door FloraHolland door middel van de participatierekening geboden faciliteit bestaat eruit dat op de participatierekening bedragen worden bij- en afgeschreven ten behoeve van het betreffende lid en dat het saldo na verloop van tijd aan dat lid wordt uitgekeerd. Andere faciliteiten biedt de participatierekening niet. Tegen die achtergrond kan het in artikel 34, lid 7 van de statuten opgenomen beding dat bepaalt dat de participatierekening niet voor overgang of overdracht vatbaar is, niet anders worden begrepen dan dat daarmee is beoogd de overdraagbaarheid van het vorderingsrecht ter zake van het saldo op de participatierekening uit te sluiten.

goederenrechtelijke werking onoverdraagbaarheidsbeding

Voor het antwoord op de vraag of het onoverdraagbaarheidsbeding tevens in de weg staat aan verpanding van de vorderingen uit hoofde van de participatiereserve, moet eerst de vraag worden beantwoord of artikel 34 lid 7 statuten is aan te merken als een beding met goederenrechtelijke werking als bedoeld in artikel 3:83 lid 2 BW. Immers, als het geen beding met goederenrechtelijke werking is, maar een beding met slechts obligatoire werking, leidt schending van het beding niet tot niet-overdraagbaarheid van de vorderingen, maar slechts tot een tekortschieten van de schuldeiser in zijn verplichting om de vordering niet over te dragen. Het antwoord op voormelde vraag moet plaatsvinden door uitleg van de statuten aan de hand van de zogeheten Haviltex maatstaf.

De bepaling betreffende de onoverdraagbaarheid van de participatierekening is opgenomen in artikel 34 lid 7 statuten. Om lid van de coöperatie te kunnen worden heeft de failliet de statuten moeten aanvaarden, inclusief artikel 34 lid 7 statuten. In zoverre is naar het oordeel van de rechtbank dan ook sprake van een beding tussen de schuldenaar en de schuldeiser, als bedoeld in artikel 3:83 lid 2 BW.

Bij de uitleg van artikel 34 lid 7 statuten dient tot uitgangspunt dat deze in beginsel naar objectieve maatstaven moet plaatsvinden. De statuten zijn immers naar hun aard bestemd de rechtspositie van de betrokkenen bij de organisatie van de rechtspersoon op eenvormige wijze te beïnvloeden, terwijl deze betrokkenen geen invloed hebben gehad op de wijze waarop de statuten zijn verwoord. Evenmin hebben zij inzicht in de overwegingen die aan de formulering van de statuten ten grondslag. Voor een uitleg naar objectieve maatstaven bestaat in het onderhavige geval te meer aanleiding, nu artikel 34 lid 7 statuten naar zijn aard mede is bestemd om de rechtspositie van derden, die de bedoeling van de opstellers van de statuten niet kennen, op uniforme wijze te regelen.

In het licht van het voorgaande acht de rechtbank bij de uitleg van artikel 34 lid 7 statuten van doorslaggevend belang dat de formulering van het beding “Een participatierekening is niet vatbaar voor overdracht of overgang” erop wijst dat de opstellers van de statuten niet hebben bedoeld om aan de schuldeiser een verplichting op te leggen om niet te doen, maar dat zij juist de onoverdraagbaarheid van het uit de participatierekening voortvloeiende vorderingsrecht zelf hebben willen regelen. De bepaling is immers niet gericht tot de schuldeiser, maar zegt iets over de aard van de vordering. Aldus blijkt uit de formulering van het beding dat daarmee goederenrechtelijke werking is beoogd, en is de vordering uit hoofde van de participatiereserve niet overdraagbaar.

gevolg onoverdraagbaarheidsbeding voor verpandbaarheid

Op grond van artikel 3:228 BW moet het te verpanden goed overdraagbaar zijn. Hiervoor is reeds geoordeeld dat met artikel 34 lid 7 statuten de overdraagbaarheid van de vordering uit hoofde van de participatierekening is uitgesloten. Dit brengt naar het oordeel van de rechtbank mee dat, gelet op het bepaalde in artikel 3:228 BW, de vordering uit hoofde van de participatiereserve niet verpandbaar was. Er is dus geen rechtsgeldige verpanding ter zake van deze vordering tot stand gekomen.

Rabobank heeft nog gewezen op het vonnis van de rechtbank Arnhem van 19 december 2012 (ECLI:NL:RBARN:2012:BY9349, JOR 2013,219), ter ondersteuning van haar verweer dat het uitsluiten van de overdraagbaarheid van een vordering niet met zich brengt dat daarmee ook de verpandbaarheid van een vordering is uitgesloten omdat, anders dan bij overdracht, de pandhouder niet zelf de schuldeiser wordt, maar ingevolge artikel 3:246 BW (slechts) inningsbevoegd wordt ter zake van de nakoming van de verplichtingen door de schuldenaar.

De rechtbank is anders dan Rabobank en in weerwil van genoemd vonnis, van oordeel dat de tekst van artikel 3:228 BW geen ruimte laat voor verpanding van ingevolge artikel 3:83 lid 2 BW niet overdraagbare vorderingen, tenzij partijen de verpanding uitdrukkelijk wel mogelijk hebben gemaakt. Daarbij is van belang dat partijen met de overeengekomen goederenrechtelijke werking van de uitsluiting van de overdraagbaarheid, juist beoogd hebben zoveel mogelijk te voorkomen dat de schuldenaar buiten zijn wil, ter zake van de nakoming van zijn verbintenis (te weten het uitbetalen van het saldo van participatiereserve) geconfronteerd zou kunnen worden met een andere dan de oorspronkelijke schuldeiser. Indien in weerwil van de tekst van de wet zou worden aangenomen dat de vordering niet kan worden overgedragen, maar wel kan worden verpand, leidt dit ertoe dat de schuldenaar alsnog door een rechtshandeling van de schuldeiser en in strijd met de gemaakte afspraak, tegenover een andere dan de oorspronkelijke schuldeiser in de vorm van een inningsbevoegde pandhouder kan komen te staan. Weliswaar kan dat zich ook voordoen ingeval van beslaglegging en executie door een derde, maar dat kan door partijen niet worden uitgesloten en vindt, anders dan verpanding, zijn grondslag in de wet en niet in een door partijen uitgesloten rechtshandeling van de schuldeiser.

tussenconclusie in conventie

Hetgeen is overwogen en geoordeeld leidt tot de conclusie dat de vordering uit hoofde van de ledenlening (ter grootte van EUR 62.086,44) wel en de vordering uit hoofde van de participatiereserve (ter grootte van EUR 34.340,28) niet rechtsgeldig aan Rabobank is verpand. Dit betekent dat de curator tegenover FloraHolland in beginsel aanspraak kan maken op betaling aan de boedel van EUR 34.340,28.

in voorwaardelijke reconventie

Op grond van hetgeen in conventie is overwogen en geoordeeld kan de curator in beginsel aanspraak maken op een groter bedrag, dan op grond van de door Rabobank gestelde vaststellingsovereenkomst. Daarmee is de voorwaarde voor de vordering in reconventie vervuld.

Aan de curator is ter comparitie van partijen akte niet dienen verleend ter zake van de conclusie van antwoord in voorwaardelijke reconventie. De stelling van Rabobank, dat tussen partijen een vaststellingsovereenkomst tot stand is gekomen, met de door haar gestelde inhoud, staat daarmee als onbetwist vast. Dit betekent dat tussen partijen heeft te gelden dat de curator de pandrechten van Rabobank erkent en dat Rabobank van het door haar geïnde bedrag EUR 30.000,-- aan de curator zal voldoen.De vorderingen in voorwaardelijke reconventie zijn daarmee toewijsbaar. De gevorderde dwangsom zal worden toegewezen, tot een maximum van EUR 30.000,--.

De curator zal, als de in voorwaardelijke reconventie in het ongelijk gestelde partij, worden veroordeeld in de kosten van deze procedure. Aan de zijde van Rabobank worden deze begroot op EUR 1.158,-- (2 punten x tarief EUR 579,--) aan salaris advocaat.

verder in conventie

Gelet op hetgeen in voorwaardelijke reconventie is geoordeeld zijn de vorderingen van de curator niet toewijsbaar. Met de vaststellingsovereenkomst heeft de curator immers de pandrechten van Rabobank op de vorderingen erkend en is betaling, tegen finale kwijting, door Rabobank aan de curator van EUR 30.000,-- van het geïnde bedrag overeengekomen.

De curator zal, als de in conventie in het ongelijk gestelde partij, worden veroordeeld in de kosten van deze procedure. Aan de zijde van Rabobank worden deze begroot op EUR 589,-- aan griffierecht en EUR 2.235,-- (2 ½ punten x tarief EUR 894,--) aan salaris advocaat.