75.1 Inleiding

De deeleconomie wordt vaak beschouwd als een kind van de digitale revolutie dat ons in de laatste tien jaren de mogelijkheid heeft gegeven om onderbenutte goederen te delen, nieuwe en unieke vormen van vervoer en toerisme te ervaren en gebruik te maken van betaalbare diensten.1 Niets is minder waar. De deeleconomie heeft altijd bestaan: we delen met onze gemeenschap om te kunnen overleven.2 We hebben sinds het begin der tijden onze goederen, tijd en talent met anderen gedeeld en het (publiek)recht was nauwelijks betrokken bij de beslechting van conflicten in de deeleconomie.3 Het is duidelijk dat de Algemene wet bestuursrecht niet in het leven was geroepen om informele deelinitiatieven tussen vrienden, buren en kennissen te reguleren. Derhalve zijn in deze wet geen bepalingen te vinden over de deeleconomie in haar traditionele of moderne vormen.4 Desalniettemin is het mogelijk om een duidelijke link te leggen tussen de deeleconomie en het bestuursrecht. In de deeleconomie worden diensten aangeboden die in de traditionele economie aan een aantal eisen moeten voldoen: vergunningen voor de exploitatie van ‘restaurants’ moeten worden aangevraagd, bestemmingsplannen moeten worden geraadpleegd voordat een hotel ergens wordt gevestigd en verscheidene veiligheidsinspecties moeten worden verricht om de veiligheid van een ruimte te garanderen. In de deeleconomie worden deze en andere regels omzeild en opzij gezet met het argument dat deelinitiatieven in een ‘grijs gebied’ plaatsvinden.

Terwijl de circulaire economie en traditionele deelinitiatieven duurzaam en vaak onproblematisch zijn, zet de digitale deeleconomie publieke waarden onder druk, vanwege de explosieve toename van de macht van digitale platformen, het omzeilen van belangrijke wet- en regelgeving (bijvoorbeeld de Huisvestingswet of de Drank- en Horecawet) en de gebrekkige bescherming van de veiligheid en de leefbaarheid van wijken in onze steden.5 De inwoners van gemeenten met een groeiend aantal toeristen geven Airbnb de schuld van de onbetaalbare prijzen van de woningmarkt en van de door toeristen veroorzaakte overlast. Bovendien groeit met de dag het aantal uitspraken over bestuursrechtelijke vraagstukken in de platformsamenleving en de toepassingen van algemene bepalingen van de Awb op de deeleconomie, met name in het kader van de opgelegde bestuurlijke boetes.6

De juridische literatuur in Nederland en daarbuiten heeft tot nu toe weinig aandacht besteed aan de rol van het bestuursrecht in de deeleconomie. Toch worstelen gemeenten zoals Amsterdam of Rotterdam met onder andere overlastklachten van inwoners en de moeilijke handhaving van nationale en lokale regels op het gebied van de deeleconomie.7 In dit hoofdstuk wordt gereflecteerd op de bestuursrechtelijke dimensie van de deeleconomie en de platformsamenleving. De nadruk wordt gelegd op een tijdeloze missie van het bestuursrecht: de bescherming van publieke waarden en de behartiging van het algemeen belang.

Deze bijdrage begint met de definitie van de deeleconomie en een overzicht van de verscheidene deelinitiatieven met bestuursrechtelijke implicaties. Daarna komt een analyse van de juridische uitdagingen van de deeleconomie aan bod. Dit hoofdstuk licht toe hoe publieke waarden onder druk worden gezet door de gebrekkige regulering van de deeleconomie. Deze bijdrage sluit af met een reflectie over de toekomst van de platformsamenleving en de rol van het bestuursrecht daarin.