4.4 Het vooraf invullen van gegevens

De volgende ontwikkeling die ik behandel, betreft het vooraf invullen van gegevens in de aangiften inkomstenbelasting van particulieren. Dit is zijdelings al aan bod gekomen in de paragrafen 3.3.4 en 3.4. Al in 1988 publiceerde Bartel een idee voor het vooraf invullen van aangiften. Hij stelt daarin dat vanwege het feit dat de belastingplicht voortvloeit uit de wet, het irrelevant is hoe de Belastingdienst de beschikking krijgt over de voor de aanslag relevante gegevens. Als deze van derden afkomen, kan het verstrekken van gegevens door de belastingplichtigen zelf (door Bartel aangeduid: “die als niet-deskundige de zwakste schakel in de keten is en blijft”)1 zoveel mogelijk worden beperkt.2 Bartel concludeert dat de Belastingdienst niet enkel gegevens moet verzamelen om aangiften van belastingplichtigen te beoordelen, maar dat hij die gegevens ook aan hen ter beschikking zou kunnen stellen. Dit duidt hij aan als een zogenoemde voorbewerkte opgave.3 Uiteindelijk, bijna vijfentwintig jaar later, kondigde de staatssecretaris van Financiën in 2005 aan dat de Belastingdienst over zou gaan tot de invoering van de zogenoemde vooringevulde aangifte. In deze brief is te lezen dat het feit dat de Belastingdienst beschikt over derdengegevens, maar die enkel gebruikt voor de beoordeling van aangiften (contra-informatie), door belastingplichtigen wordt ervaren als een administratieve last. Daarnaast maakten technische ontwikkelingen op het gebied van informatie- en communicatietechnologie het mogelijk om deze gegevens in het vervolg vooraf in te vullen.4

Inmiddels zijn er bijna vijftien jaar verstreken en wordt het vooraf invullen van gegevens als min of meer vanzelfsprekend beschouwd. In de Handhavingsbrief 2018 is te lezen dat de vooringevulde aangifte leidt tot een betere naleving. Voor belastingplichtigen wordt het gemakkelijker om tijdig aangifte te doen en ze maken minder fouten.5, 6 Voor de Belastingdienst betekent dit dat hij minder mensen en middelen hoeft in te zetten om het niet-naleven van hun fiscale verplichtingen tegen te gaan. Dit betekent lagere uitvoeringslasten voor de Belastingdienst. Uit diezelfde handhavingsbrief blijkt namelijk dat het achteraf corrigeren van fouten duurder is dan het voorkomen daarvan.7 Voor belastingplichtigen betekent het een verlaging van hun administratieve lasten. Zij blijven echter wel zelf verantwoordelijk voor het indienen van een juiste aangifte inkomstenbelasting. Dit betekent dat belastingplichtigen de vooraf in de aangifte vermelde (inkomens)gegevens dienen te controleren en, indien nodig, te wijzigen of aan te vullen. Het is vervolgens de taak van de inspecteur om een juiste aanslag vast te stellen, waarbij hij in principe niet is gehouden om uit te gaan van een eventuele onjuiste rubricering in de vooringevulde aangifte.8

De digitale ondersteuning bij het doen van aangifte is tegenwoordig in het gros van de gevallen (uitzonderingen zijn onder andere verliesverrekeningen) zodanig goed dat belastingplichtigen vrijwel direct weten welk bedrag ze moeten betalen of terugkrijgen. Dit in combinatie met het voorinvullen van gegevens leidt ertoe dat belastingplichtigen na het doen van aangifte meestal weten hoe hun formele belastingschuld zal worden vastgesteld. Dit draagt bij aan hun behoefte aan rechtszekerheid.

De Bont is van mening dat door het vooraf invullen van aangiften, de overstap naar een aangiftebelasting voor de hand ligt. Het voorinvullen maakt het voor belastingplichtigen namelijk een stuk eenvoudiger om te voldoen aan de verplichting tot het doen van aangifte en daarmee het vaststellen van de formele belastingschuld.9 Hoewel ik de gedachte van De Bont begrijp, staat voor mij niet vast dat een aangiftebelasting een logische volgende stap is. De hoeveelheid derdengegevens die de Belastingdienst verzamelt en invult, zou uiteindelijk namelijk zodanig groot kunnen worden dat het de vraag is of een aangifte nog wel nodig is. Bij hen zou de Belastingdienst, enigszins vergelijkbaar met de situatie destijds bij de beschreven (directe) middelen aan het begin van de 19^e eeuw, ook direct een aanslag kunnen opleggen aan de hand van de bij hem bekende gegevens.10 In dat geval zou de inkomstenbelasting een aanslagbelasting kunnen blijven. Op vragen van de Vaste Commissie voor Financiën daarover heeft de Staatssecretaris inmiddels geantwoord dat het voorinvullen een stap op weg is naar een aangifte die zoveel mogelijk zonder tussenkomst van de belastingplichtige kan worden afgedaan. Hij noemt dit de "no touch aangifte".11 Overigens wil ik hier opmerken dat bij een ‘no touch aangifte’ de kans bestaat dat de belastingplichtige weinig of geen betrokkenheid meer ervaart bij het formaliseren van de belastingschuld, met als gevolg dat er een soort vervreemding optreedt.

Een tweede ontwikkeling die ik in dit verband behandel, betreft de twee jaar durende proef waarmee de Belastingdienst begin 2018 is gestart om ZZP’ers aangifte omzetbelasting te laten doen met behulp van een online boekhoudpakketten. Zo’n aangifte wordt automatisch samengesteld aan de hand van de gegevens in het pakket waarmee een ZZP’er tevens zijn boekhouding voert. Later wordt de proef uitgebreid met de mogelijkheid om ook de winstaangifte (inkomstenbelasting) in te laten vullen met behulp van deze pakketten.12 Naar mijn verwachting zal dit uiteindelijk leiden tot een verlaging van de administratieve lasten van de ZZP’ers, omdat hij kan besparen op de kosten van een boekhouder die tot nu toe de boekhouding en aangifte(n) voor hem verzorgt.13 Als de kwaliteit van de daarmee gegenereerde aangiften hoog is, zal de Belastingdienst bij massaal gebruik van deze pakketten minder fouten achteraf hoeven te corrigeren waardoor de uitvoeringslasten worden verlaagd.

Uit het vorenstaande leid ik af dat er een drietal factoren van invloed is op de ontwikkelingen rondom het vooraf invullen van gegevens. Dat zijn: administratieve lasten voor de belastingplichtigen, de behoefte aan rechtszekerheid van belastingplichtigen en uitvoeringslasten voor de Belastingdienst.