2.1 Twee concepties van grondgebied

In de kathedraal van Hereford bevindt zich een kopie van een wereldkaart uit circa 1300. Deze zogenoemde Hereford Mappa Mundi presenteert de wereld als volgt aan zijn lezers:1

De Mappa Mundi verschilt aanzienlijk van de wereldkaarten die tegenwoordig het meest worden gebruikt. Daarop worden met verschillende kleuren diverse staten en werelddelen van elkaar afgebakend, met standaard het noorden bovenaan de pagina. In plaats daarvan bevat de Mappa Mundi een op het eerste gezicht bont geheel van specifiek genoemde en kort beschreven plaatsen. De kaart plaatst niet het noorden, maar het oosten bovenaan, terwijl buiten het raamwerk van de wereldse kaart een afbeelding van Christus en de wederopstanding van de doden is geplaatst.2 Binnen het raamwerk van de wereldse kaart is het hoogste punt de Hof van Eden, het paradijs dat volgens de officiële leer nog steeds op een aardse locatie bestond. Deze Hof was tegelijkertijd onbereikbaar voor mensen, aangezien die, zoals de kaart laat zien, aan het einde van de wereld op een eiland ligt, omgeven door een ring van vuur en beschermd door muren en kantelen. Doordat Europeanen in toenemende mate de wereld doorkruisten, werd de locatie van het paradijs voor middeleeuwse kaartenmakers een steeds groter probleem. Gebieden die als onbereikbaar en ontoegankelijk werden gezien, bleken toch door mensen te kunnen worden betreden. Geen van deze reizigers vond de vuren en muren die de Hof van Eden zouden afschermen van de in zonde gevallen mens: “As Europeans travelled more extensively around the globe, the position of Eden became problematic, moving to Africa, the South Pole, and finally fleeing to the margin of the map”.3 Later zou, onder invloed van de ontwikkeling van de cartografie en de Reformatie, het beeld van het paradijs veranderen. Het paradijs werd nu als ontoegankelijk voor mensen gezien, omdat het niet langer zou bestaan op aarde. Tegelijkertijd werd het wel mogelijk geacht om met geografische precisie aan te geven waar het paradijs daadwerkelijk had bestaan.4 Met andere woorden: de Hof van Eden had een lengte- en breedtegraad, en kon exact worden aangeduid op een kaart. Zo liet Calvijn zijn commentaar op Genesis vergezeld gaan van een geografische duiding van Eden en zelfs van een kaart waarop de aanvankelijke verblijfsplaats van Adam en Eva nauwkeurig werd aangeduid.5

De Mappa Mundi was derhalve gericht op een duidelijk centrum, geografisch onbepaald, maar gelegen in het Oosten. Deze plek was niet alleen een geografische aanduiding, maar ook een temporele. De kaart in Hereford vertelt het verhaal van de wereld, vanaf de schepping en de Hof van Eden tot het einde der tijden. In dit opzicht verschilt de Mappa Mundi aanzienlijk van moderne wereldkaarten, die juist de tijd lijken te willen bevriezen, alsof er op enig moment een foto van de wereld wordt gemaakt. De moderne kaarten hebben bovendien geen centrum: aangezien de aarde bolvormig is, kunnen verschillende delen van de wereld in het centrum worden geplaatst.6

De Mappa Mundi verbeeldt zo een andere kijk op de relatie tussen gezag en grondgebied. De grenzen van politiek en juridisch gezag worden niet gedefinieerd in termen van lengte- en breedtegraden, die duidelijk van elkaar zijn te onderscheiden. De kaart weerspiegelt het idee dat grondgebied bestaat uit een veelheid van unieke plaatsen, die kort worden aangeduid met tekst. Zij weerspiegelt bovendien het idee dat de veelheid van unieke plaatsen wordt samengehouden door een spiritueel centrum, dat grondgebied een richting geeft. Tot slot weerspiegelt de kaart het idee dat gezag een kwestie van gradatie is: gezag is stevig verankerd in een kern (bijvoorbeeld een stad of een burcht), maar neemt af naarmate men verder af raakt van deze kern. Waar de grens tussen gezag en afwezigheid van gezag precies ligt, is niet duidelijk aan te geven. Deze kijk op grondgebied is ook terug te vinden in verschillende vredesverdragen die zijn afgesloten sinds de vroege middeleeuwen. Vaak reguleerden dergelijke verdragen ook de politiek-juridische status van bepaalde gebieden, die bijvoorbeeld van de ene jurisdictie naar de andere jurisdictie werden overgedragen of die met succes onafhankelijkheid hadden bevochten. Hierin werd niet gesproken over gebieden in abstract-geometrische termen, maar werden plaatsen concreet genoemd, zonder dat de exacte territoriale grenzen werden vastgelegd. Zelfs in de Vredesverdragen van Westfalen, die veelal als symbool worden gezien voor de nieuwe orde van soevereine staten, is deze conceptie van grondgebied deels terug te vinden. Een voorbeeld is artikel drie van het Verdrag van Munster, gesloten tussen de Verenigde Provincies en Spanje. In dit artikel wordt bepaald dat beide partijen zeggenschap houden over het grondgebied dat zij onder controle hebben. Deze gebieden worden echter niet in abstracte geometrische termen gedefinieerd, maar concreet aangeduid in termen van de zaken die zich op een niet scherp afgebakend terrein bevinden. In de Engelse vertaling luidt artikel 3 als volgt:

“Each shall keep and make actual use of the districts, cities, places, lands, and lordships which he at present holds and possesses, without being troubled or molested in them, directly or indirectly, in any manner whatever; it is understood these include the marketplaces, villages, hamlets, and countrysides which are their dependencies: And therefore the entire bailiwick of ’s-Hertogenbosch, together with all the lordships, cities, castles, marketplaces, villages, hamlets, and countryside depending upon the said city and bailiwick of ’s-Hertogenbosch (…).”

Als contrast voor deze benadering kunnen we kijken naar de Dayton- akkoorden van 1995. In Annex 2 van deze Akkoorden worden de grenzen bepaald tussen de federatie van Bosnië-Hercegovina en de Republika Srpska. De betreffende grenzen worden niet, zoals in Westfaalse Verdragen, beschreven in termen van concrete plaatsen, maar vastgelegd in een bijgevoegde kaart (artikel 1).7 Hiermee is de grens tot op grote hoogte geometrisch bepaald, zoals blijkt uit artikel 4 van de betreffende Annex

“The line on the 1:50,000 scale map to be provided for the Appendix delineating the Inter-Entity Boundary Line, and the lines on the 1:50,000 scale map to be provided for Appendix A to Annex 1-A delineating the Inter- Entity Zone of Separation and the Agreed Cease-Fire Line and its Zone of Separation, which are accepted by the Parties as controlling and definitive, are accurate to within approximately 50 meters. During the period in which the IFOR is deployed, the IFOR Commander shall have the right to determine, after consultation with the Parties, the exact delineation of such Lines and Zones, provided that with respect to Sarajevo the IFOR Commander shall have the right to adjust the Zone of Separation as necessary.”

De twee kaarten en de twee vredesverdragen staan voor twee verschillende manieren van omgang met territorialiteit. Het Verdrag van Munster gaat uit van een concentrisch model van gezag, waarbij jurisdictie wordt uitgeoefend op specifieke plekken – ‘kernen’ – waarvan de precieze grenzen onduidelijk zijn. De akkoorden van Dayton passen binnen een conceptie van territoir als een relatief precies afgebakend gebied waarbinnen politiek en juridisch gezag wordt uitgeoefend.

Het is de houdbaarheid van dit laatste idee van territorialiteit dat vaak wordt betwist wanneer wordt gesproken over ontwikkelingen zoals digitalisering of globalisering. Dergelijke ontwikkelingen zouden niet te reguleren zijn door jurisdicties die territoriaal begrensd zijn en geen hoger gezag boven zich dulden. Zoals wij in dit preadvies betogen, is er echter geen reden om ‘territoir’ te beperken tot strikt begrensd grondgebied waarbinnen exclusieve jurisdictie wordt uitgeoefend. Er zijn ook andere concepties van territoir – en de Mappa Mundi is daar een goed voorbeeld van. Uiteraard bepleiten wij niet een terugkeer naar een middeleeuws wereldbeeld. Het is echter wel nuttig om stil te staan bij concepties van territoir die heden ten dage minder vanzelfsprekend worden gevonden. Op deze manier kan beter recht worden gedaan aan de verschillende functies die territoir kan spelen in de regulering van bijvoorbeeld nieuwe fenomenen zoals cyberspace. Wij zijn niet de eersten die wijzen op het nut van inzicht in oudere concepties van territoir en zijn relatie tot jurisdictie. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw hebben verschillende auteurs het concept ‘new medievalism’ gebruikt om te spreken over de richting die de internationale betrekkingen in zouden kunnen gaan. Hierbij ging het uiteraard niet om een mogelijke terugkeer naar een tijd waarin Mappae Mundi en een onbereikbare Hof van Eden het wereldbeeld bepaalden. Auteurs zoals Wolfers en Bull speculeerden over het mogelijke nut van het concept ‘new medievalism’, omdat zij de optie openhielden dat het belang van territoriaal afgebakende soevereine staten zou kunnen afnemen. In plaats daarvan zou een systeem kunnen ontstaan van “double loyalties and overlapping realms of power”8 – of, zoals Bull het verwoordde: “It might therefore seem fanciful to contemplate a return to the medieval model, but it is not fanciful to imagine that there might develop a modern and secular counterpart of it that embodies its central characteristic: a system of overlapping authority and multiple loyalty”.9 Kenmerkend voor dit ‘new medievalism’ is het bestaan van overlappende en soms conflicterende jurisdicties, tezamen met deels overlappende, deels conflicterende universele waarden en belangen.10 Het idee hierbij is dat processen van globalisering aanleiding geven tot de opkomst van diverse centra van gezag, die traditionele onderscheiden zoals ‘nationaal/internationaal’, ‘publiek/ privaat’ of ‘lokaal/globaal’ ter discussie stellen.11 In paragraaf 4 zullen we de mogelijkheden en beperkingen van dit concept illustreren aan de hand van het fenomeen cyberspace.