3.2.1 De doelstellingen van het enquêterecht

45. OGEM Holding. De Ondernemingskamer heeft bij beschikking van 22 december 1983 het verzoek van onder andere de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) tot het instellen van een onderzoek bij OGEM Holding toegewezen, niettegenstaande het feit dat OGEM Holding op 1 november 1983 failliet is verklaard.1 Zij overweegt daartoe, samengevat, dat het enquêterecht niet slechts tot doel heeft de vennootschap weer gezond te maken, maar dat het eveneens bescherming biedt tegen een gebrek aan openheid en een onbevredigende gang van zaken. De Ondernemingskamer wijst er voorts op dat het in geval van een faillissement voor aandeelhouders van belang is ‘dat door middel van een (...) onderzoek het beleid en de gang van zaken van de rechtspersoon vóór het faillissement kan worden vastgesteld, alsook zo sprake is geweest van fouten, wie daarvoor verantwoordelijk is en aansprakelijk kan worden gesteld.’2

Nadat het onderzoeksverslag ter griffie van de Ondernemingskamer is gedeponeerd, dienen de VEB en de procureur-generaal verzoeken in tot het vaststellen van wanbeleid en het treffen van voorzieningen.3 De Ondernemingskamer verklaart voor recht dat bij OGEM Holding in de periode van 1 januari 1970 tot 1 november 1983 op een zevental punten van wanbeleid is gebleken.4 Zij wijst de verzoeken tot het treffen van voorzieningen echter af: niet alleen is er geen grond aanwezig met het oog op herstel van de juiste verhoudingen de dechargebesluiten – die zijn vervat in de besluiten tot goedkeuring van de jaarrekeningen – te vernietigen, ‘in aanmerking genomen het feit dat Ogem sinds 17 april 1985 in staat van insolventie verkeert is het treffen van (de) andere gevraagde voorzieningen evenmin passend of geboden.’5

46. Hoge Raad. Verschillende bestuurders en commissarissen hebben beroep in cassatie ingesteld tegen de boven weergegeven overwegingen van de Ondernemingskamer. De Hoge Raad verenigt zich echter met haar oordeel. Hij overweegt dat de wetgever blijkens de ontstaansgeschiedenis van de regeling als doeleinden van een enquête (lees: het enquêterecht6) ‘niet slechts heeft beschouwd de sanering van en het herstel van gezonde verhoudingen door maatregelen van reorganisatorische aard binnen de onderneming van de betrokken rechtspersoon, maar tevens de opening van zaken en de vaststelling bij wie de verantwoordelijkheid berust voor mogelijk blijkend wanbeleid, terwijl bovendien van de mogelijkheid van de instelling van een enquête een preventieve werking zou kunnen uitgaan. Dit brengt mede dat het de OK vrijstaat om in voorkomende gevallen te volstaan met de uitspraak dat gebleken is van wanbeleid bij de betrokken rechtspersoon, zonder tevens één of meer van de in art. 2: 356 BW genoemde voorzieningen te treffen, en dat er derhalve geen grond is om aan te nemen dat de OK zich van ieder oordeel zou moeten onthouden indien de rechtspersoon surséance van betaling heeft verkregen of in staat van faillissement is verklaard en sanering of herstel van gezonde verhoudingen niet meer tot de mogelijkheden behoort.’7

47. Een vergelijking van de uitspraak van de Hoge Raad met de parlementaire geschiedenis leert dat hij het toepassingsgebied van het enquêterecht heeft uitgebreid. Hij staat toe dat een onderzoek wordt gelast bij een vennootschap die reeds failliet is verklaard en dat de Ondernemingskamer verzoeken tot het treffen van voorzieningen als bedoeld in art. 2: 356 BW in behandeling neemt hoewel sanering niet meer tot de mogelijkheden behoort. Uit de parlementaire geschiedenis van de enquêteregeling blijkt daarentegen dat de wetgever met de invoering ervan in 1928 en de aanpassingen rond 1970 het oog heeft gehad op op zichzelf financieel gezonde vennootschappen, althans op vennootschappen die na sanering gezond kunnen voortbestaan. Over de omstandigheid dat een faillissement dreigt, is slechts een korte opmerking gemaakt: ‘De enquêteprocedure verhindert niet het instellen van andere acties, b.v. het aanvragen van faillissement. Wordt de vordering daartoe toegewezen, dan wordt de sanering in zekere zin doorkruist, omdat dan voor sanering geen gelegenheid meer is, maar dat geschiedt dan ook niet zonder reden.’8 De wetgever laat ons voor het overige in het ongewisse. Zo wordt niet vermeld welke gevolgen het faillissement heeft voor de reeds aanhangige enquêteprocedure. Aan de variant dat een onderzoek wordt gelast ná faillietverklaring is door de wetgever in het geheel geen aandacht besteed.

Uit de vergelijking met de parlementaire geschiedenis blijkt dat de Hoge Raad ook de doelstellingen van het enquêterecht heeft uitgebreid, door het vaststellen van de verantwoordelijkheid voor gebleken wanbeleid als doelstelling op dezelfde hoogte te plaatsen als opening van zaken en sanering.9 Deze doelstelling is in de memories van toelichting en antwoord als zodanig niet vermeld.10 In de me- morie van toelichting is door de minister weliswaar een korte opmerking gemaakt over het vaststellen van de verantwoordelijkheid, maar uit de context kan worden afgeleid dat deze vaststelling een ander en beperkter doel dient: ‘in dit verband zij verwezen naar het opnieuw geformuleerde artikel 53e betreffende het kostenverhaal (thans art. 2: 354 BW, FV).’11 Met andere woorden, de vaststelling van de verantwoordelijkheid – bovendien: voor een onjuist beleid (zie art. 53e WvK respectievelijk art. 2: 354 BW) – heeft alleen betrekking op de aan de vennootschap toegekende bevoegdheid om de onderzoekskosten op bijvoorbeeld haar bestuurders te verhalen. Deze conclusie wordt ook ondersteund door het vervolg van het citaat: ‘In het laatste stadium gaat het ten slotte om de vraag, of er uit het verslag van wanbeleid is gebleken, op grond waarvan speciale maatregelen van de zijde der ondernemingskamer geboden zijn.’