VI.3.2 Horizontale werking

De presumptie van onschuld is primair een tussen overheid en burger functionerend rechtsbeginsel. Voor de bewijsdimensie is dat vanzelfsprekend, maar ook onverkorte toepassing van de behandelingsdimensie in horizontale rechtsverhoudingen laat zich niet goed verdedigen. Tegelijkertijd zijn particulieren onder omstandigheden in staat de met de behandelingsdimensie gemoeide belangen ernstig te schaden.1

De Straatsburgse rechtspraak heeft oog voor dit spanningsveld. In directe zin richt het verbod de niet-veroordeelde als schuldige te bejegenen zich uitsluitend tot overheidsorganen. Dat niet rechtstreeks over de gedragingen van een privépersoon kan worden geklaagd spreekt voor zich,2 maar de lidstaten kunnen eveneens niet verantwoordelijk worden gehouden voor uitlatingen of gedragingen van een burger.3 Uit het EVRM laat zich derhalve geen algemeen verbod afleiden op bejegening als schuldige aan een strafbaar feit door particuliere derden. Maar, indirecte derdenwerking van de presumptie van onschuld komt men in de rechtspraak van het Hof in een drietal opzichten wel degelijk tegen.

Ten eerste sluit het EHRM niet uit dat artikel 6 EVRM en in het bijzonder het tweede lid onder omstandigheden de positieve verplichting inhouden om de verdachte en de eerlijkheid van het strafproces te beschermen tegen het daarop uitgeoefende mediageweld. Het Hof onderkent:

Het EHRM verlangt dus van de lidstaten actief optreden indien de media-aandacht voor een strafzaak zodanig is dat de rechterlijke onpartijdigheid of de onschuldpresumptie niet langer is gewaarborgd. Van een dergelijke ‘virulente’ mediacampagne is echter niet gauw sprake. Diverse factoren spelen bij de beoordeling een rol.5 Ten eerste zijn de aard en intensiteit van de mediahetze van belang. Is deze niet ernstig genoeg, dan kan de (leken)rechter daardoor redelijkerwijs niet zijn beïnvloed. Daarnaast is de context van de media-aandacht relevant. Is een strafzaak politiek geladen of anderszins van groot maatschappelijk gewicht dan moet intensievere aandacht voor de zaak voor lief worden genomen. Verstrijkt geruime tijd tussen de publicaties of andere uitingen en het zittingsonderzoek, dan is dat reden daarvan geen negatieve uitwerking op het proces meer te vrezen. Voorts gaat het Hof na in hoeverre de overheidsautoriteiten de media in hun hevige campagne hebben gevoed en daaraan actief hebben bijgedragen. Van professionele rechters verwacht het Hof voorts dat zij zich uit hoofde van hun functie voor een door de media gecreëerd beeld kunnen afsluiten. Ten slotte kan een zittingsrechter door middel van goede instructies aan juryleden de lidstaat kwijten van de verplichting om de negatieve invloed van de media op de eerlijkheid van het strafproces te voorkomen of te beperken. Al deze factoren kunnen reden zijn om géén schending aan te nemen. Anders dan bij de beoordeling van uitlatingen van overheidsfunctionarissen, zal op zijn minst zeer aannemelijk moeten worden dat de beoordeling van de strafzaak daadwerkelijk onheus is beïnvloed.6 Zie ik het goed dan heeft het Hof nooit schending van artikel 6 lid 2 EVRM op deze grond vastgesteld.7 In een strafproces zonder juryrechtspraak ligt toekomstige schending evenmin in de lijn der verwachting.8

Ten tweede heeft de onschuldpresumptie betekenis in de relatie tussen een niet-veroordeelde en een particuliere derde in het kader van de vraag of sprake is van schending van artikel 8 EVRM. Het in die bepaling vervatte recht op een privéleven omvat ook het recht op bescherming van de reputatie. Artikel 8 legt op de verdragsstaten positieve verplichtingen tot bescherming van de reputatie van het individu.9 Eer dat het geval is, zal het wel moeten gaan om “[...] an attack on a person’s reputation [which] attain[s] a certain level of seriousness [...] in a manner causing prejudice to personal enjoyment of the right to respect for private life”.10 Zo’n aanval kan ook de beschuldiging van een strafbaar feit zijn.11 Volgens het Hof faalt de klacht over schending van artikel 8 EVRM evenwel wanneer de klager de reputatieschade door zijn gedrag over zichzelf heeft afgeroepen. Het begaan van een strafbaar feit is zo’n gedraging waarvan reputatieschade een ‘foreseeable consequence’ is.12 Die redenering gaat echter nadrukkelijk niet op indien de klager op het moment van de vermeende inbreuk nog slechts verdachte was. Dan profiteert deze in dit verband ten volle van de onschuldpresumptie.13 Het delict waarvan de beschuldigde wordt verdacht is dus op zichzelf onvoldoende grond om de lidstaat te ontslaan van de verplichting tot bescherming van de reputatie van een (nog slechts) verdachte burger.

Ten derde biedt de Straatsburgse rechtspraak ruimte om de in artikel 10 EVRM vervatte vrijheid van meningsuiting en nieuwsgaring te beperken in het belang van het vermoeden van onschuld. Het gaat hier dus om het spiegelbeeld van de hiervoor ten eerste en ten tweede besproken gevallen. Zijn in het belang van de door de artikelen 6 en 8 EVRM beschermde rechten van overheidswege maatregelen genomen tegen particuliere bejegening als schuldige, dan betekent dat dikwijls een inbreuk op artikel 10. Dat betreft naast gevallen waarin de artikelen 6 en 8 EVRM tot ingrijpen dwingen, ook situaties waarin de nationale staat ingrijpen wenselijk acht zonder dat het EVRM daartoe noopt. Tussen de geboden beperkingen op grond van de artikelen 6 en 8 EVRM enerzijds en de verboden beperkingen op grond van artikel 10 EVRM anderzijds, bestaat immers een margin of appreciation voor de staat. Bescherming van het recht voor onschuldig te worden gehouden, beschouwt het Hof als een legitieme reden voor inbreuk in de zin van artikel 10 lid 2 EVRM. Volgens het Hof correspondeert het beginsel met de aldaar genoemde “reputation or rights of others’ en ‘maintaining the authority and impartiality of the judiciary”.14 Bij die laatste grond gaat het het Hof in het bijzonder om wat in dit boek steeds de exclusiviteit van het strafproces wordt genoemd, te weten: “the notion that the courts are, and are accepted by the public at large as being, the proper forum for [...] the determination of a person’s guilt or innocence on a criminal charge”.15 Of de inbreuk op artikel 10 EVRM toelaatbaar is, hangt dan ook hoofdzakelijk af van de vraag of de beperking noodzakelijk is in een democratische samenleving. Ofschoon het Hof benadrukt dat die proportionaliteitsafweging tussen botsende EVRM-rechten primair door de nationale autoriteiten moet worden gemaakt, reikt het Hof zelf de in die afweging te betrekken criteria aan.16 Het is vaste rechtspraak dat de onschuldpresumptie daarbij gewicht in de schaal legt ten gunste van de beperking van het recht van artikel 10 EVRM, ook wanneer het een afweging met artikel 8 EVRM betreft.17 Ter rechtvaardiging van een inbreuk op artikel 10 gelden logischerwijs gelet op de margin of appreciation minder strenge eisen dan voor de verplichting tot een dergelijke beperking op grond van de artikelen 6 en 8 EVRM. Zo zal de staat ter verdediging van de op artikel 10 gemaakte inbreuk niet hoeven bewijzen dat de litigieuze uitingen het strafproces werkelijk hebben beïnvloed. Een reëel risico is voldoende.18

Al met al erkent het EHRM dat de onschuldpresumptie enerzijds niet elke bejegening als schuldige door particulieren kan verbieden en anderzijds dat particuliere handelingen het onschuldvermoeden niet altijd ongemoeid laten. Het Hof is van oordeel dat de onschuldpresumptie door privépersonen kan worden geschaad, maar stelt zich terughoudend op. Alleen in een uiterst geval levert het ontbreken van bescherming mogelijk een schending van artikel 6 EVRM op, maar lidstaten hebben tot op zekere hoogte de vrijheid om zelfstandig de vrijheid van derden aan banden te leggen in het belang van de onschuldpresumptie.

Deze nuances zijn in de jurisprudentie van het VN Mensenrechtencomité niet aanwezig. In General Comment 32 heeft het Comité in het algemeen aangegeven dat “[t]he media should avoid news coverage undermining the presumption of innocence”.19 Daarbij wekt het Comité de indruk dat de lidstaat daarvoor rechtstreeks verantwoordelijk is en het handelen van particuliere media aldus zonder meer tot schending van artikel 14 lid 2 IVBPR kan leiden.20 Zover is het tot dusver echter niet gekomen. Welke criteria het Comité aanlegt om een en ander te beoordelen is bovendien nog niet te zeggen. In elk geval lijken ter voorkoming van beïnvloeding van de zittingsrechter of jury genomen maatregelen een negatief oordeel te kunnen verijdelen.21

Ook de aanvullende waarde van de richtlijn is in dit verband gering. Overweging 19 van de preambule vraagt van de lidstaten dat zij passende maatregelen nemen om zeker te stellen dat overheidsinstanties in hun informatieverstrekking aan de media de verdachte niet als schuldige aanduiden. Lidstaten dienen daartoe hun instanties over het belang van de onschuldpresumptie te informeren. Aldus legt de richtlijn op de media geen zelfstandige plicht tot inachtneming van het onschuldvermoeden. Het alternatieve voorstel van het EP deed dat ook niet, maar legde de informatieverstrekking aan de media verder aan banden dan de huidige overweging. Zo stelde het EP een verbod voor op iedere informatieverstrekking die kon leiden tot vooringenomenheid of vooroordeel ten nadele van de verdachte. Dat gaat ver. De Raad vond het voorstel dan ook ingaan tegen “the very principles of a free and open society”.22 Daar staat tegenover dat van de uiteindelijk gekozen formulering kan worden gezegd dat deze tamelijk krachteloos is. De richtlijn heeft het enkel en zonder nadere concretisering over te nemen passende maatregelen. Daarvan kan weinig bijdrage aan de verdere harmonisering van het strafprocesrecht van de lidstaten worden verwacht.