9.7 Gebruik van het enquêterecht door vakbonden in de praktijk

Opvallend is dat vakbonden zelden gebruikmaken van hun enquêtebevoegdheid. In de periode tussen de invoering van de enquêtebevoegdheid van 1971 tot en met 2007 dienen vakbonden in totaal zeventien keer een enquêteverzoek in.1 Het betreft vijftien eerstefasebeschikkingen en twee tweedefasebeschikkingen. In acht van de eerstefasebeschikkingen zijn de vakbonden succesvol. Van de overige zeven eerstefasebeschikkingen verklaart de OK één verzoek niet ontvankelijk vanwege het niet in acht nemen van de redelijke termijn van art. 2:349 lid 1 BW, houdt zij de behandeling van twee verzoeken aan en wijst zij vier andere verzoeken af omdat er geen gegronde redenen waren om aan een juist beleid te twijfelen.2 De vakbond voegt zich voorts eenmaal als belanghebbende in een enquêteprocedure.3 In al deze procedures, en dat is weinig verrassend, is de werkgelegenheid steeds mede in het geding. Vanaf 2008 zijn mij nog vier zaken bekend waarin de vakbond als verzoeker optreedt. Tweemaal gelast de OK een onderzoek,4 en wijst zij een enquêteverzoek af.5

Uit voornoemde resultaten blijkt dat er in een meerderheid van de zaken sprake is van een positieve uitkomst voor de vakbond. Het succespercentage van 53% in de periode 1971-2007 wijkt voor vakbonden niet substantieel af van het gemiddelde succespercentage van 62% voor alle verzoekers in die periode.6 Toch leggen vakbonden de weg naar de enquêterechter niet vaak af. De vraag wat de oorzaken daarvan zijn heeft in de literatuur al de nodige aandacht gehad. Ik vat ze als volgt samen:

Aan de laatste twee oorzaken ligt volgens mij mede ten grondslag dat tussen ondernemingsraden en vakbonden in de praktijk nauwelijks sprake is van samenwerking bij het al dan niet instellen van een enquêteverzoek. Hoewel de vakbond in de Esteves-beschikking21 bij de zaak is betrokken door de personeelsvertegenwoordiging van Esteves, is het benaderen van de vakbond in de praktijk nog niet zo eenvoudig. Het veronderstelt dat er een zekere ‘relatie’ tussen de vakbond en de ondernemingsraad bestaat. Die relatie en samenwerking tussen de vakbond en de ondernemingsraad laat sinds de jaren 80 van de vorige eeuw in veel situaties echter nog te wensen over.

In 1985/86 zegt 71% van de ondernemingsraden vrijwel nooit contact te hebben met de vakbonden en ruim 10 jaar later, in 1998, is dit percentage zelfs lager: 66%.22 De Monitor medezeggenschap 2000-2003 benoemt die relatie ruim 15 jaar later als “van conflict naar samenwerking”. Na aanvankelijke conflicten over de rolverdeling lijken de ondernemingsraad en de vakbond elkaar gevonden te hebben. Mede door maatschappelijke veranderingen zoals de flexibilisering van arbeidsverhoudingen lijkt een einde te komen aan de machtsstrijd en wordt er vaker gedacht aan samenwerking. Uit De Monitor Medezeggenschap blijkt voorts dat het contact met de vakbonden verbetert. Bijna 74% van de ondernemingsraden heeft contact met de vakbond en ongeveer de helft daarvan heeft zelfs regelmatig contact met de vakbond. Tevens zegt 68% van de ondernemingsraden tevreden te zijn over hun relatie met de vakbond. Dit komt wellicht mede doordat ruim 60% van de ondernemingsraadleden tevens lid is van een vakbond.23 In 2005 zegt 67% van de ondernemingsraden nog steeds voorstander te zijn van meer samenwerking tussen de vakbonden en henzelf.24

Van Ees, e.a. doen in 2007 onderzoek naar de medezeggenschapstructuren in Nederlandse ondernemingen. Uit dit onderzoek komt een ander beeld naar voren. Binnen de (meer of minder) grensoverschrijdende Nederlandse ondernemingen is nog nauwelijks sprake van een structurele samenwerking met de vakbonden. Binnen deze ondernemingen heeft de vakbond over het algemeen moeite om de strategie te beïnvloeden en begeeft zij zich vaak teveel op het ‘terrein’ van de ondernemingsraden. Er is in veel situaties derhalve sprake van onderlinge concurrentie of een conflict.25 Zoals ik hierboven schrijf, zou dit laatste een verklaring kunnen zijn voor het feit dat de ondernemingsraad zelden een beroep doet op de vakbond om gebruik te maken van haar enquêterecht. Dat zou nader onderzocht moeten worden, maar een dergelijk onderzoek gaat het bestek van de vraagstelling in deze dissertatie te buiten.