7.7 Tot slot

De beschreven ontwikkelingen leiden ertoe dat het bestuursprocesrecht een gedaantewisseling ondergaat van objectieve controle op de rechtmatigheid van besluiten naar een partijenproces waarin de belangen van partijen centraal staan. Maar de ontwikkeling van besluit naar geschil is nog in volle gang.

Het lijkt goed mogelijk dat de procedure bij de bestuursrechter ook open zal staan voor geschillen over andere handelingen dan besluiten. De verzoekschriftprocedure komt dan meer in beeld. Ik verwacht niet dat die procedure wijd opengezet zal worden voor een onbepaalde grote groep overheidshandelingen. De gevolgen daarvan zouden met wat wij nu weten en kunnen niet te overzien zijn. Maar gedoseerde uitbreidingen zijn wel mogelijk en wellicht zelfs onvermijdelijk. De discussie over rechtsbescherming onder de Wmo 2015 laat dat zien. Men kan ook denken aan de gevolgen van de Omgevingswet, die volgens voorspellingen in 2021 in werking treedt. Daarin wordt meer dan in het huidige omgevingsrecht gebruik gemaakt van algemene regels met vage, open normen en veel afwegingsruimte in plaats van beschikkingen met concreet vastgestelde rechten en plichten. Dat zal ongetwijfeld de wens oproepen om van de bestuursrechter declaratoire uitspraken te kunnen vragen over uitleg en toepassing van algemene normen in het concrete geval. Een ‘waar-ben-ik-aan-toe’ geschil. De tijd waarin de bestuursrechter alleen over een vernietigingsberoep tegen een besluit oordeelde, zal naar verwachting langzaam naar de geschiedenis verdwijnen. Dat wil niet zeggen dat het beroep tegen besluiten verdwijnt. Het verliest alleen zijn exclusieve status.

De verandering naar een partijenproces, als gevolg van de toespitsing op aangevoerde beroepsgronden, relativiteit en bewijsrecht, heeft voordelen voor juridische geschilbeslechting. Het geding kan zich meer toespitsen op waar het partijen om gaat en ook de finaliteit wordt bevorderd. Er zitten ook risico’s aan. Onlangs werd er op gewezen dat ‘de setting voor hoor en wederhoor en stellen en betwisten’ escalerend kan werken waardoor een geschil kan polariseren. 1Met een contradictoir partijenproces staat weliswaar het geschil meer centraal, maar dat wil nog niet zeggen dat het de beste manier is om dat geschil op te lossen. Wellicht komt in de toekomst de de-escalerende bestuursrechter.