3.3.4.5 Eerlijke behandeling van de zaak

Het recht op een eerlijke behandeling van de zaak ziet niet alleen op het recht op rechterlijk gehoor en "equality of arms", doch brengt ook met zich dat de rechter zijn uitspraken motiveert.1

Als wij met het laatste punt beginnen, dan valt op dat het motiveringsbeginsel te onzent ook voor arbitrale vonnissen geldt, zij het dat wordt verdedigd dat daaraan niet al te strenge eisen mogen worden gesteld.2 Een arbitraal vonnis is ingevolge art. 1065 lid 1 (d) Rv vernietigbaar als het niet met redenen is omkleed (art. 1065 lid 1 (d) Rv). Op dit punt is in de jurisprudentie een drieluik ontstaan. In zijn eerste arrest, Benetton/Eco Swiss & Bulova, heeft de Hoge Raad geoordeeld dat vernietiging op grond van art. 1065 lid 1 (d) Rv slechts mogelijk is wanneer motivering ontbreekt, en dus niet in gevallen van ondeugdelijke motivering. Aan de rechter komt niet de bevoegdheid toe om op deze vernietigingsgrond een arbitraal vonnis naar zijn inhoud te toetsen.3 In zijn tweede arrest, Nannini/SFT Bank, heeft de Hoge Raad dit oordeel aldus gepreciseerd dat met het ontbreken van een motivering op één lijn gesteld moet worden het geval dat weliswaar een motivering is gegeven, maar dat daarin enige steekhoudende verklaring voor de desbetreffende beslissing niet valt te onderkennen.4 In zijn derde arrest, Kers/Rijpma, volgt nog een precisering, al heeft de Hoge Raad dit zelf zo niet aangeduid, en wel aldus dat het in Nannini/SFT Bank gegeven criterium door de rechter met terughoudendheid moet worden toegepast, in die zin dat hij slechts in sprekende gevallen dient in te grijpen in arbitrale beslissingen. Uitsluitend indien een motivering ontbreekt, of indien een arbitraal vonnis zo gebrekkig is gemotiveerd dat het met een geheel ongemotiveerd vonnis op één lijn moet worden gesteld, mag de rechter dit vonnis vernietigen op de in art. 1065 lid 1 (d) Rv vermelde grond dat het vonnis niet met redenen is omkleed.5 Laatstgenoemde preciseringen maken mijns inziens duidelijk dat vernietiging slechts mogelijk is in gevallen waarin de motivering van het arbitraal vonnis apert ondeugdelijk is.6 Voor de gewenste ingreep in sprekende gevallen, i.e. gevallen waarin de motivering apert ondeugdelijk is, meen ik dat het criterium van het eerste arrest, Benetton/Eco Swiss & Bulova, nog steeds het beste duidelijk maakt dat de deur dicht zit, terwijl het de vernietiging van een apert ondeugdelijk gemotiveerd arbitraal vonnis mijns inziens niet uitsluit en duidelijk genoeg is dat de deur daartoe kan worden geopend.7 Ik sluit niet uit dat de Hoge Raad met de genoemde preciseringen hetzelfde beoogt.

In ons omringende landen, bijvoorbeeld in internationale arbitrages in Frankrijk, is het overigens mogelijk dat partijen overeenkomen dat het scheidsgerecht een motivering van het arbitraal vonnis geheel achterwege laat.8 Te onzent is dit niet mogelijk, al wordt — in anticipatie op art. 1057 lid 5 Voorstellen tot wijziging van het Vierde Boek (Arbitrage) — verdedigd dat partijen dit ook thans al kunnen overeenkomen als het arbitraal geding eenmaal aanhangig is.9

Ik meen dat met de overeenkomst tot arbitrage afstand van het recht op de — uit het recht op een eerlijke behandeling ex art. 6 EVRM "voortvloeiende" motiveringsplicht wordt gedaan. Daarom is de uit art. 6 EVRM voortvloeiende motiveringsplicht in arbitrage niet van toepassing. Overigens beziet het Europese Hof de motiveringsplicht zelf ook met enige souplesse. De mate waarin op de rechter ingevolge het recht op een eerlijke behandeling een motiveringsplicht rust, is volgens het Hof afhankelijk van tal van omstandigheden (bijvoorbeeld van de aard van de beslissing en of het nationale procesrecht dat van toepassing is).10 Hoe dit ook zij, de beperking in de toetsing van de motivering van arbitrale vonnissen vormt — evenals afstand van het recht op openbare behandeling en uitspraak een belangrijk aspect dat aan arbitrage eigen is. Zij vloeit voort uit de overeenkomst tot arbitrage, waarmee partijen de zaak aan de competentie van de gewone rechter onttrekken en een scheidsgerecht bevoegd verklaren tot kennisneming van hun geschil. De gewone rechter zal mijns inziens niet in strijd met art. 6 EVRM handelen als hij een arbitraal vonnis "bevestigt" dat niet aan de uit de Europese jurisprudentie voortvloeiende motiveringseisen voldoet, zulks nog afgezien van de vraag of de Europese jurisprudentie überhaupt stringenter eisen stelt dan ons terzake geldende nationaal procesrecht, dat als gezegd ook volgens de Europese jurisprudentie van belang wordt geacht. Het gaat erom dat de gewone rechter een arbitraal vonnis niet inhoudelijk mag toetsen en daarom uiterst beperkt is in de toetsing van de motivering van arbitrale vonnissen.11

Resteren nog het — uit het recht op een eerlijke behandeling voortvloeiende recht op rechterlijk gehoor en het recht op "equality of arms" die ook voor het arbitraal geding hebben te gelden. Het gaat hierbij mijns inziens om een essentiële waarborg van art. 6 EVRM waarvan met de overeenkomst tot arbitrage geen afstand wordt gedaan.12 Voorts zullen laatstgenoemde waarborgen mijns inziens onverkort op het arbitraal geding van toepassing zijn. Zulks betekent overigens wel dat partijen in arbitrage afstand mogen doen van het recht op een eerlijke behandeling van de zaak ex art. 6 EVRM voorzover zij daartoe gerechtigd zouden zijn in een geding bij de gewone rechter.13