8.6.e De achterkant van werklastbeheersing

Het is samengevat aannemelijk dat verlofstelsels bijdragen aan vermindering van de werklast van gerechten, maar deze conclusie hangt ten eerste wel af van de vormgeving van de verlofprocedure en ten tweede is twijfelachtig of een verlofstelsel op lange termijn niet de instroom van beroepen vergroot en daardoor het stroomlijningeffect uitvlakt. De werklastverminderende werking van verlofstelsels is dus allerminst vanzelfsprekend en verdient kritische aandacht in nader onderzoek.

Dat de discussie over verlofstelsels veelal in termen van werklastvermindering of werklastbeheersing wordt gevoerd, verhult tot slot enigszins dat meer op het spel staat dan alleen de belastbaarheid en capaciteit van gerechten en rechters in hoger beroep en cassatie. De constatering dat een verlofstelsel de werklast van gerechten in bepaalde zaken kan verminderen, laat de cruciale vervolgvraag of de vrijgekomen capaciteit wordt ingezet voor intensievere behandeling van andere zaken nog onbeantwoord.

Voor hoger beroep bestaan onvoldoende gegevens om die vraag te beantwoorden. Wat cassatie betreft valt mij op, zonder grondige vergelijking te hebben uitgevoerd, dat de laatste jaren relatief veel overzichtsarresten worden gewezen,1 al kwamen dergelijke arresten ook al voor 2012 voor.2 Verder lijken uitspraken over bepaalde thema’s vaker tegelijkertijd te worden gewezen en gepubliceerd, hetgeen de impact ervan bevordert.3 Bovendien geeft de Hoge Raad daarnaast soms beroepen over urgente problematiek prioriteit en doet hij daarin relatief snel uitspraak. Veel meer dan anekdotisch bewijs is het voorgaande niet, al signaleren ook anderen verandering.4

In nader onderzoek kunnen methoden worden ontwikkeld om hierop beter zicht te krijgen.5 De vraag komt daarbij op of de invoering of uitbreiding van verlofstelsels in hoger beroep en cassatie in strafzaken niet gepaard moet gaan met enige verantwoording door de beroepsrechter over de daadwerkelijk geboekte eindresultaten van ‘zijn’ verlofstelsel. Verantwoording in algemene termen over welk voordeel met het verlofstelsel precies wordt beoogd en behaald. Verantwoording over welke zaken ertoe doen en waarom. In het bijzonder een vrij verlofstelsel geeft aan de beroepsrechter grote vrijheid toegangsbeleid te bepalen. Zeker als die vrijheid resulteert in ongemotiveerde weigering van de toegang tot beroep, moet het verlofbeleid mijns inziens in algemene zin inzichtelijk worden gemaakt. Daar komt nog een vraag bij, namelijk of een verlofstelsel op zichzelf voldoende is om te bereiken dat meer aandacht wordt besteed aan zaken die ertoe doen, of dat daarvoor flankerende maatregelen nodig zijn. Gedacht wordt aan cassatie in het belang der wet, prejudiciële vragen, sprongcassatie, inschakeling van externe deskundigheid (amici curiae), beraadslaging in grote kamers etc.6 Dit soort maatregelen kan de beroepsrechter als het ware dwingen meer aandacht te besteden aan zaken die ertoe doen, wat toch het finale oogmerk van verlofstelsels is.