4.1 Inleiding

184. Als derde en laatste onderwerp van deze verkennende en voorbereidende beschouwingen behandel ik de heersende opvattingen over schadetoerekening. In de vorige eeuw heeft men geworsteld met de wijze waarop getoetst diende te worden of tussen een aansprakelijkheidscheppende gebeurtenis en de daarvoor veroorzaakte schade ook het vereiste ‘juridisch causale verband’ aanwezig is, en later met de vraag of deze schade kan worden toegerekend. Nadat in de vorige eeuw verschillende scherpere criteria onbevredigend waren gebleken, werd uiteindelijk teruggevallen op het meest open criterium denkbaar: de redelijkheid.

Het omgaan van de Hoge Raad in Waterwingebied Leeuwarden8 en het voor de schadetoerekening beslissend maken van de redelijkheid, bracht klemmend de vraag naar voren onder welke omstandigheden het redelijk is om de veroorzaakte schade toe te rekenen. Op die vraag had Köster geen antwoord gegeven. Het gewijzigd ontwerp noemde de aan Köster ontleende oriëntatiepunten, de aard van de aansprakelijkheid en de aard van de schade, maar hield verder geen duidelijke toerekeningsregels in.

In het juridisch vacuüm dat zo ontstond, presenteerde Brunner in Verkeersrecht in 1981,9 ongeveer tien jaar na het omgaan van de Hoge Raad, zijn deelregelbenadering. In deze benadering werden bij de beoordeling van de toerekenbaarheid van de veroorzaakte schade diverse factoren betrokken: de waarschijnlijkheid van de schade, de verwijderdheid van de schade, het doel van de geschonden norm, de mate van schuld van de laedens, de aard van de activiteit, de aard van de schade en de draagkracht van de laedens en van de gelaedeerde. Elke factor leidde tot een deeloordeel dat ‘meer’ of ‘minder’ kan worden toegerekend. Afweging van die deeloordelen moest leiden tot een antwoord op de vraag in hoeverre de veroorzaakte schade toerekenbaar is. De benadering vormde een mengsel van al eerder in de twintigste eeuw bestaande opvattingen over relevante omstandigheden (waarschijnlijkheid en verwijderdheid) en een eigen interpretatie van Brunner van de door de wet genoemde factoren (de aard van de aansprakelijkheid en de aard van de schade).

In de literatuur heeft deze – flexibele en op het eerste gezicht zeker niet onaantrekkelijke – deelregelbenadering een grote vlucht genomen. Hoewel Brunner deze benadering had bedoeld als tussenstation op weg naar het eindstation waarin voor verschillende categorieën gevallen duidelijke toerekeningsregels zijn gegeven, wordt in literatuur vrij algemeen instemmend op deze benadering gewezen als de methode om te bepalen of veroorzaakte schade aan de laedens kan worden toegerekend in de zin van art. 6:98 BW. In het bijzonder worden de in de deelregelbenadering gelegde verbanden tussen bepaalde factoren en de toerekenbaarheid van schade doorgaans onderschreven.10 Inmiddels – bijna vier decennia na Brunners publicatie – laat zich de vraag stellen hoe de deelregelmethode als geheel, de daarin gelegde verbanden en het daarin hanteren van bepaalde factoren gewaardeerd moet worden.

185. In het navolgende vang ik aan met een nadere verkenning van de deelregelbenadering. Ik ga daarbij in op de achtergrond en de werking van de methode, bespreek in het algemeen haar verhouding tot de rechtspraak en de literatuur en laat zien dat de toepassing van deze methode zelfs eenvoudig te beantwoorden toerekeningsvragen vrijwel onoplosbaar kan maken (§ 4.2). De diverse deelregels behandel ik hierna. Voor elke deelregel bespreek ik of daarvoor in de jurisprudentie van de Hoge Raad steun bestaat, of het in de deelregel gelegde verband tussen een bepaalde factor en de toerekenbaarheid van schade aanwezig is en of de in de deelregel gebruikte factor betekenis heeft voor de schadetoerekening (§ 4.3 t/m 4.7). Ik sluit af met een samenvatting (§ 4.8).