5.4.4 Commentaar in de literatuur

Enkele van de in paragraaf 4.2 belichte arresten zijn in de literatuur expliciet van commentaar voorzien. Voor zover dienstig voor de analyse van de erfrechtelijke ‘waardejurisprudentie’ zal ik dit in deze paragraaf aan de orde stellen.

Lubbers staat in zijn rechtspraakoverzicht (Erfrecht) kort stil bij Erven Van Bijnen.1 Anders dan de Hoge Raad in dit arrest besliste, geeft Lubbers de voorkeur aan het verdelen op basis van een waarde, waarbij de uitersten worden gevormd door de waarde in vrije opleverbare staat en de waarde in verpachte staat, waarbinnen ‘een redelijke prijs te vinden moet zijn, die aan de omstandigheden recht doen wedervaren’. Lubbers volgt Kleijn, die in zijn noot onder het arrest wees op het aspect van de totale verhouding tussen de deelgenoten en de invloed van alle daarbij van belang zijnde factoren, in welk kader Lubbers als belangrijkste factor aanmerkt dat het in de casus van het arrest om een oorspronkelijk onverpachte boerderij ging, die eerst na overlijden van de moeder ‘in de onverdeeldheid’ aan enkele kinderen werd verpacht.

De Vries heeft dezelfde voorkeur als Lubbers voor het bepalen van een verdelingswaarde voor de toedeling aan een pachter/mede-erfgenaam (een gemiddelde tussen de waarde ‘verpacht’ en ‘onverpacht’).2 De Vries maakt in zijn aantekening bij het arrest een onderscheid tussen de positie als pachter en als mede-erfgenaam. De pachter heeft geen mogelijkheden om een eigendomsverkrijging af te dwingen; hij moet wachten op een vervreemding door de verpachter om zijn voorkeursrecht te kunnen uitoefenen. Als erfgenaam kan de toedeling wellicht op grond van de redelijkheid en billijkheid worden afgedwongen. De koopprijs bij uitoefening van bedoeld voorkeursrecht wordt volgens De Vries doorgaans op de ‘waarde verpacht’ vastgesteld. Deze waarde dient volgens hem niet zonder meer ook voor een verdeling te gelden.

De Vries schrijft:

Door de pachtovereenkomst is een vermogenswaarde op de pachter(s) overgegaan, zo overwoog de Hoge Raad in Erven Van Bijnen. De verdeling werd op de waarde in verpachte staat gebaseerd, nu deze waarde, bestaande uit het verschil tussen de waarde in vrije opleverbare en in verpachte staat, niet meer tot de boedel behoorde. In het midden bleef de ‘titel’ voor de overgang van deze waarde.

Die titel kwam wel ter sprake in Erven Oerlemans; een verpachting – ook tegen een normale pachtprijs – kan volgens de Hoge Raad een bevoordeling – en dus een gift – inhouden. Volgens Kleijn geldt hetzelfde ‘á fortiori voor een overgang in onverpachte eigendom tegen de waarde in verpachte staat in het kader van een gewone overdracht of van een gefaseerde overdracht via een maatschap of firma’.3 Het hangt volgens hem van allerlei omstandigheden af of gesproken kan worden van de voldoening aan een natuurlijke verbintenis dan wel van een bevoordelingsbedoeling (gift). Mellema-Kranenburg merkt naar aanleiding van dit arrest op dat zij bij bedrijfsopvolging in agrarische sferen niet al te snel een bevoordelingsbedoeling zou willen aannemen. Volgens haar dient bij de waardering van een bedrijf in de agrarische sector van een lagere waarde dan de waarde in het economische verkeer te worden uitgegaan.4

HR 13 februari 2004 heeft – in vergelijking met andere waardejurisprudentie – relatief veel ‘toetsenborden’ in beweging gebracht. De meeste aandacht ging daarbij uit naar de mogelijke fiscale implicaties van dit arrest, oftewel naar de vraag of, ondanks het feit dat de opvolging op basis van de agrarische waarde van de onderneming volgens de Hoge Raad in casu voor de legitieme-regeling geen gift opleverde, niettemin sprake was van een – belastbare – gift in de zin van de SW.5 Volgens Gubbels en Hoogeveen hoeft het giftbegrip van deze wet niet per definitie hetzelfde te worden ingevuld als in het civiele recht; doel en strekking kunnen om een eigen invulling vragen. Idsinga en Verstraaten gaan voor de vraag of sprake is van een belastbaar feit op grond van de SW uit van het civielrechtelijke giftbegrip. Ik laat deze – fiscale – kwestie thans rusten.6

Preller gaat – uitsluitend – op de civielrechtelijke kanten van het arrest in, na te hebben vastgesteld dat de Hoge Raad zich in dit arrest voor de eerste maal heeft uitgesproken over de mogelijkheden van toepassing van de agrarische waarde als maatstaf van waardering bij bedrijfsoverdracht binnen familieverband in de agrarische sector, waarbij het gaat om de vraag of in het hanteren van deze norm een gift gelegen kan zijn.7 In zijn commentaar op het arrest legt hij een verband tussen de twee ‘elementen’ in de uitspraak van de Hoge Raad, te weten de rol van de redelijkheid en billijkheid bij de waardering op agrarische waarde en de vraag of het niet-bedingen van een meerwaardeclausule een gift kan inhouden. Preller vraagt zich namelijk af of het gebruik van de agrarische waarde kan worden verdedigd zonder dat bij de bedrijfsoverdracht een meerwaardeclausule wordt bedongen. Zijns inziens kunnen de redelijkheid en billijkheid een grond opleveren voor de toepassing van de agrarische waarde, maar er eveneens toe verplichten om voorzieningen te treffen die waarborgen dat het door de niet-opvolgers gebrachte ‘waarderingsoffer’ achteraf zonder redelijke grond blijkt te zijn geweest. Volgens hem is daartoe een meerwaardeclausule een ‘onmisbaar en alom gebruikelijk instrument’.

Mellema-Kranenburg bespreekt het arrest van 13 februari 2004 tezamen met Hof ’s-Gravenhage 4 augustus 2004.8 Volgens haar dient bij een bedrijfsopvolging een zakelijke benadering voorop te staan, en zal een prijs op basis van de waarde in het economische verkeer uitgangspunt dienen te zijn. Er zijn evenwel twee argumenten om daarvan af te wijken:

Voor het tweede argument verwijst zij ten eerste naar HR 13 februari 2004, om te concluderen dat dit arrest, waarin enerzijds de vennootschapsovereenkomst en anderzijds de redelijkheid en billijkheid tussen de deelgenoten van belang is, de bestaande praktijk bevestigt.

Ten tweede verwijst zij naar Hof ’s-Gravenhage 4 augustus 2004, en concludeert dat het Hof de waarderingsproblematiek eveneens van twee kanten benadert; enerzijds vanuit de rechtssfeer tussen partijen die in een contractuele relatie staan (tussen de ondernemer en de opvolger bestond een maatschap) en anderzijds vanuit de rechtssfeer tussen de deelgenoten in een gemeenschap.

Een mogelijke verklaring voor het verschil in beide uitspraken is volgens Mellema-Kranenburg gelegen in het feit dat de opvolger in de ‘Haagse casus’ geen mogelijkheid had om op grond van de maatschapsakte een opvolging voor de agrarische waarde te vorderen. Voorts was opvallend dat het Hof overweegt dat de betreffende onderneming al jaren verliesgevend was en een rendabele exploitatie niet meer tot de mogelijkheden behoort. Volgens Mellema-Kranenburg past het in een dergelijke situatie kennelijk niet om de niet (zakelijk) bekwame opvolger ten koste van de legitimarissen te belonen.

Naar aanleiding van de door haar besproken jurisprudentie, concludeert Mellema-Kranenburg het volgende:

Zij sluit haar artikel als volgt af: