5.1 Inleiding

Bovenstaande citaten zijn afkomstig uit twee voordrachten van Frits Bolkestein. Tussen beide voordrachten lag een periode van iets meer dan tien jaar. Ten tijde van de eerste voordracht, in het najaar van 1993, was Bolkestein politiek leider van de VVD, de partij die in 1994 in de ‘paarse’ coalitie met de PvdA en D66 de regering van het kabinet Kok I zou vormen. Tien jaar later, ten tijde van de tweede voordracht in juni 2004, was Bolkestein inmiddels lid van de Europese Commissie waarin hij als verantwoordelijk commissaris voor het DG ‘Interne Markt’ onder meer de Europese initiatieven op het gebied van het ondernemingsrecht in zijn portefeuille had. In de tussenliggende periode van tien jaar zouden zich belangrijke wijzigingen voltrekken in het beleid en de wet- en regelgeving met betrekking tot beursvennootschappen, zowel op nationaal- als ook op Europees niveau. De meeste van deze wijzigingen zijn tussen 1999 en 2004 geëffectueerd. Zij vormen het onderwerp van dit hoofdstuk.

De hierboven weergegeven citaten wijzen op een consistentie in de opvattingen van Bolkestein. Deze constatering is niet zonder belang. De wijze waarop de periode 1999-2004 in de Nederlandse ondernemingsrechtelijke handboeken doorgaans wordt weergegeven suggereert dat de belangrijkste ontwikkelingen die zich in deze periode in de Nederlandse context hebben voorgedaan, in het bijzonder de publicatie van de Code Tabaksblat in 2003 en de herziening van de wetgeving met betrekking tot structuurregime en aanpalende onderwerpen in 2004, indertijd zijn ingegeven door veranderde inzichten die in dezelfde periode zijn ontstaan.3 Ook wordt in de tegenwoordige literatuur nog wel eens de indruk gewekt dat de Code Tabaksblat en de wetswijzigingen uit 2004 in feite ‘event driven’ waren, dat wil zeggen dat zij direct door bepaalde gebeurtenissen waren ingegeven. In dit verband wordt wel gewezen op de teruglopende beurskoersen aan het begin van de 21ste eeuw en op de boekhoudschandalen in de Verenigde Staten rond bedrijven zoals Enron in 2001 en 2002.4

Hiermee wordt – wellicht onbedoeld – de suggestie gewekt dat deze gebeurtenissen bij beleidsbepalers een omslag in denken teweeg hebben gebracht, welke omslag in denken zich vervolgens weer in concrete wijzigingen in wetgeving en beleid heeft vertaald. In deze redenering volgen wetten en regels op veranderde ideeën die up hun beurt weer hun oorsprong vinden in veranderde feiten en omstandigheden.

De constante in de opvattingen van Bolkestein laat zien dat de lijnen in ieder geval voor wat betreft de normatieve onderstroom verder teruggaan. Het is dan ook onjuist om initiatieven als de Code Tabaksblat en het EU Action Plan5 te duiden als enkel een reactie op het barsten van de internetzeepbel en de Amerikaanse boekhoudschandalen.6 Achter deze initiatieven ging namelijk ook een element van actie schuil. Zoals ik in hoofdstuk 3 uiteen heb gezet en in dit hoofdstuk verder zal uitwerken, waren de ideeën en opvattingen die aan deze initiatieven ten grondslag lagen in feite voor de eeuwwisseling al gevormd. Gebeurtenissen zoals de boekhoudschandalen bij Enron, Parmalat en Ahold vormden niet zozeer de aanleiding voor het doorvoeren van drastische wijzigingen in beleid en wet- en regelgeving, maar eerder factoren in een totaalpakket aan omstandigheden die momentum en legitimiteit verschaften voor de doorvoering van op dat moment reeds voorgenomen beleidswijzigingen en voor de effectuering van dat nieuwe beleid in wet- en regelgeving. Bolkesteins opvattingen waren niet veranderd, de mate waarin hij en zijn gelijkgezinden gehoor vonden voor hun op basis van deze opvattingen geformuleerde voorstellen wel.

Dit hoofdstuk begint waar hoofdstuk 3 is geëindigd, namelijk in 1999, en bestrijkt de periode tot aan grofweg eind 2004. Achtereenvolgens komen aan bod de ontwikkelingen die zich in deze periode hebben voorgedaan in de Nederlandse beleid (§5.2) en de relevante ontwikkelingen op Europees niveau tussen de evaluatie van de Nederlandse Corporate Governance Stichting en de boekhoudschandalen in de Verenigde Staten is overigens wel terecht, al waren deze schandalen zeker niet de enige aanleiding. Zie J.F.M. Peters, ‘Vijf jaar Corporate Governance in Nederland’, in Nederlandse Corporate Governance Stichting, Corporate Governance in Nederland 2002: de stand van zaken, Amsterdam: Nederlandse Corporate Governance Stichting, p. 7-10, in het bijzonder p. 9 (met verwijzing naar US Sarbanes Oxley Act). Zie in dezelfde zin Cools 2005, p. 15: “Anders dan soms wordt gedacht, waren de financiële schandalen in de Verenigde Staten en de Ahold-affaire niet de belangrijkste aanleiding voor het instellen van de Commissie Tabaksblat. De initiële reden voor het kabinet om een nieuwe corporate governance-commissie in te stellen was het grotendeels mislukken van de ‘Veertig van Peters’.” (§5.3). Paragrafen 5.4, 5.5 en 5.6 behandelen de ontwikkelingen die zich vanuit deze achtergrond voltrokken in achtereenvolgens rechtspraak, zelfregulering en wetgeving. Bij de beschrijving van de achtergrond van al deze ontwikkelingen zal veelvuldig worden teruggegrepen op de in hoofdstuk 3 beschreven gebeurtenissen en ontwikkelingen als ook op de in hoofdstuk 4 beschreven normatieve concepten afkomstig uit de rechtseconomische benadering van het ondernemingsrecht. Aan de hand hiervan zal ik betogen dat er op het normatieve niveau sprake is geweest van zekere constante factoren en dat de ontwikkelingen die zich vanaf 1999 hebben voltrokken in zoverre op die punten geen normatieve wending behelsden. Paragraaf 5.7 bevat enkele afrondende opmerkingen.