I.3.4 Waarom niet de rechtspersoon?

De aansprakelijkheid van de rechtspersoon is mijns inziens geen adequaat substituut voor de persoonlijke aansprakelijkheid van natuurlijke personen binnen die rechtspersoon. De milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden heeft in meerdere opzichten toegevoegde waarde. Ten eerste is er het intrinsieke argument: ook binnen een rechtspersoon gelden rechtsplichten voor de betrokkenen, en die rechtsplichten zijn betekenisloos als aan de schending ervan geen juridische gevolgen (kunnen) worden verbonden. Wanneer een leidinggevende in bedrijfscontext een milieuovertreding begaat, dan biedt de aansprakelijkheid van de rechtspersoon geen herstel van de rechtsorde. Ook in bedrijfscontext moeten mensen kunnen worden aangesproken op normschendingen.

Ten tweede is het soms niet mogelijk om de rechtspersoon aansprakelijk te houden voor een milieuovertreding. Bedrijfsmatige milieuovertredingen van werknemers kunnen weliswaar vaak, maar niet altijd worden toegerekend aan de rechtspersoon.1 Dan biedt de persoonlijke aansprakelijkheid van de werknemer soelaas. Bovendien kunnen rechtspersonen als gezegd failliet gaan. Als niemand anders dan de failliete rechtspersoon zou kunnen worden aangesproken voor bedrijfsmatige milieuovertredingen, dan draaien de slachtoffers of de overheid op voor de saneringskosten.2 Daarom is de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden ook belangrijk vanuit het oogpunt van billijke kostenspreiding: op die manier blijft de milieuschade niet liggen waar hij valt, maar moeten ook de personen die materieel gezien verantwoordelijk zijn voor de veroorzaking van de schade bijdragen aan de saneringskosten.

Ten derde, ook wanneer een milieuovertreding wel kan worden toegerekend aan een solvabele rechtspersoon, dan kan de persoonlijke aansprakelijkheid van leidinggevenden toch nog van toegevoegde waarde zijn voor degene die daar milieuschade van ondervinden. Rechtspersonen hebben soms ingewikkelde (en veranderlijke) vennootschappelijke structuren, en dan is het voor handhavingsinstanties of slachtoffers lastig in te schatten welke rechtspersoon zij moeten aanspreken als zich een milieuovertreding voordoet. In dergelijke gevallen kan het onder omstandigheden eenvoudiger zijn om de natuurlijke persoon die feitelijk verantwoordelijk is voor de overtreding te adresseren.

Ten vierde is het soms eerlijker om alleen een leidinggevende aansprakelijk te stellen voor een milieuovertreding in plaats van de hele rechtspersoon. Wanneer een onderneming bijvoorbeeld wordt beboet of zelfs zijn vergunning verliest doordat iemand binnen de onderneming een ernstige milieuovertreding begaat, dan heeft dit ook gevolgen voor ‘onschuldige’ andere betrokkenen van de onderneming. In dergelijke gevallen kan het gerichter en proportioneler zijn om slechts de functionaris aansprakelijk te stellen die materieel verantwoordelijk is voor het schenden van de milieuregels.

Ten vijfde en ten slotte kan de persoonlijke aansprakelijkheid van leidinggevenden mogelijk bijdragen aan een betere naleving van milieuvoorschriften binnen ondernemingen. Onderzoek doet vermoeden dat boetes voor milieuovertredingen nauwelijks afschrikwekkend effect hebben op rechtspersonen.3 Het overtreden van de milieuregels kan voor een onderneming dusdanig lucratief zijn dat eventuele boetes op de koop worden toegenomen. Leidinggevenden hebben minder diepe zakken dan de rechtspersoon. De (dreiging van) milieuaansprakelijkheid zal daarom mogelijk meer indruk maken op leidinggevenden dan op rechtspersonen.

Kortom, de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden is een logische en nuttige aanvulling op de milieuaansprakelijkheid van rechtspersonen.