13.5.5 Stilzwijgend verlengde overeenkomst

Ook na het einde van een (duur)overeenkomst kan een forumkeuze worden ingeroepen. Voorwaarde is dat de grondslag van de eis betrekking heeft op de overeenkomst. De forumkeuze is nog steeds van kracht en zal moeten worden gerespecteerd, ondanks het einde of de uitvoering van de overeenkomst. Dat de overeenkomst is nagekomen, voltooid of geëindigd, is niet van belang.1

Indien een schriftelijke overeenkomst voor bepaalde tijd stilzwijgend is verlengd, ligt dat echter anders. Bij een stilzwijgend verlengde schriftelijke overeenkomst voor bepaalde tijd kunnen twee situaties worden onderscheiden:

Indien een schriftelijke overeenkomst voor bepaalde tijd stilzwijgend wordt verlengd en de verlenging volgens de lex causae en de overeenkomst geldig is, blijft de forumkeuze tussen partijen van kracht.2 De verlenging behoeft niet te voldoen aan enig vormvoorschrift, tenzij de lex causae of de overeenkomst dat voorschrijven. Een logische oplossing, omdat de gehele overeenkomst rechtsgeldig is verlengd. Een verlenging van de geldigheid van de forumkeuze is daarmee vanzelfsprekend. De vorm van de forumkeuze is in de verlengde periode niet van belang, omdat de forumkeuze is gebaseerd op de oorspronkelijke — nog voortdurende — overeenkomst, die aan de vormvoorschriften voldeed. Gaan partijen bijv. na ommekomst van een distributieovereenkomst stilzwijgend door, dan wordt naar Nederlands recht de overeenkomst geacht stilzwijgend op de oorspronkelijke (schriftelijke) voorwaarden te zijn voortgezet.

Dit is anders, indien de overeenkomst voor bepaalde tijd is verstreken (zonder dat de overeenkomst voorziet in verlenging) en volgens de lex causae of de schriftelijke overeenkomst niet rechtsgeldig is verlengd. Dan bestaan wederom twee mogelijkheden:

Na het eindigen van een overeenkomst blijven partijen op dezelfde grondslag zaken doen alsof de overeenkomst wordt voortgezet zonder tot enige schriftelijke vastlegging over te gaan. Volgens de overeenkomst is deze echter verlopen en niet meer geldig bij gebreke van een schriftelijke verlenging. Dan zou gesteld kunnen worden dat ook de forumkeuze niet meer geldig is. Dat is de casus in het arrest IvecoNan Hoo1.3 Het Hof van Justitie laat de geldigheid van de forumkeuze na de mogelijke (stilzwijgende) verlenging afhangen van de lex causae. Nadeel van deze oplossing is dat de geldigheid van de forumkeuze mede afhankelijk is van het toepasselijke recht op de overeenkomst, terwijl art. 23 EEX-V°/17 Verdrag autonome vormvoorschriften kent en ook het begrip 'overeenkomst' autonoom dient te worden uitgelegd. Deze autonomie wordt aldus ondergraven, omdat het goed denkbaar is dat de rechtsverhouding na het eindigen van de overeenkomst toch zou worden beheerst door de forumkeuze. Daarvan zou sprake kunnen zijn indien partijen stilzwijgend de overeenkomst op identieke wijze voortzetten alsof er niets is gewijzigd in hun rechtsverhouding, maar de lex causae geen verlenging aanvaardt.4 De omgekeerde situatie is ook mogelijk: de verlenging is rechtsgeldig volgens de lex causae, maar volgens art. 23 EEX-V°/17 Verdrag staat bijv. de wilsovereenstemming onvoldoende vast. De lex causae en art. 23 EEX-V°/17 Verdrag zouden derhalve tot verschillende uitkomsten kunnen leiden bij een autonome interpretatie.

Het Hof van Justitie vereist in deze situatie tevens dat de forumkeuze voldoet aan de vormvoorschriften. De vraag is welke vorm zich hiervoor leent. De schriftelijke overeenkomst is in de eerste situatie de grondslag gebleven waarnaar partijen zich gedragen. De vraag rijst dan of een stilzwijgend verlengde overeenkomst voldoet aan de vormvoorschriften van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag. Een stilzwijgende verlenging kan mijns inziens voor art. 23 EEX-V°/17 Verdrag geen schriftelijke overeenkomst zijn. Niettemin kan sprake zijn van een forumkeuze die geldig is in één van de andere vormen van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag. Ik noem een mondelinge overeenkomst met een schriftelijke bevestiging.5 Deze schriftelijke bevestiging kan afwijken van de oorspronkelijke schriftelijke overeenkomst en beheerst uitsluitend de verlenging. Een andere mogelijkheid is dat de forumkeuze onderdeel uitmaakt (of is gaan maken) van lopende handelsbetrekkingen. De laatste mogelijkheid volgt niet uit het arrest Iveco/ Van Hoo1.6 Een vorm die wordt toegelaten door de handelwijzen die tussen partijen gebruikelijk zijn geworden' moet als mogelijkheid voor een geldige forumkeuze worden aanvaard, omdat deze vorm naast onder meer de schriftelijke overeenkomst is toegelaten door art. 23 EEX-V°/17 Verdrag. In een geval van lopende handelsrelaties zonder schriftelijke overeenkomst of bevestiging lijkt het zelfs de meest waarschijnlijke vorm die zich zou kunnen voordoen. Bij ongewijzigde voortzeting zullen partijen immers meestal reeds een lopende handelsrelatie hebben gehad ten tijde van de schriftelijke overeenkomst.7 Voor een in de internationale handel toegelaten en gekende vorm is dat minder zeker. De vorm van art. 23 lid 1 sub c EEX-V°/17 lid 1 sub c Verdrag zal in deze situatie niet steeds van toepassing zijn, omdat deze vorm doorgaans niet in acht wordt genomen als partijen normaliter een schriftelijke overeenkomst sluiten. Partijen zouden logischerwijze na ommekomst van de schriftelijke overeenkomst een nieuwe overeenkomst hebben moeten sluiten om volgens de gebruikelijke wijze in de internationale handel hun rechtsverhouding te regelen.

Het Hof van Justitie wijkt in het arrest IvecoNan Hool door deze benadering af van de gebruikelijke autonome uitleg van art. 17 EEX.8 Het Hof van Justitie had hier wellicht beter kunnen vaststellen dat de voor forumkeuze essentiële wilsovereenstemming ontbrak na het einde van de overeenkomst voor bepaalde tijd (en eventuele schriftelijke verlenging(en) van de oorspronkelijke overeenkomst, die wel waren toegestaan). Van een schriftelijke forumkeuze is daarom geen sprake meer, hetgeen onverlet laat dat nadien een forumkeuze is tot stand gekomen volgens een ander vormvoorschrift in art. 23 EEX-V°/17 Verdrag. Het Hof van Justitie heeft de andere vormvoorschriften in het arrest IvecoNan Hool echter niet onderzocht. Daarmee had het Hof van Justitie voorkomen dat de geldigheid van een forumkeuze afhankelijk wordt van het toepasselijke nationale recht.9 Met name indien de geadieerde rechter de geldigheid van de overeenkomst dient te beoordelen naar een rechtsstelsel dat niet het zijne is, wordt een beoordeling in een bevoegdheidsincident lastig en zal vertraging al gauw onvermijdelijk zijn. Ook wordt in sommige rechtsstelsels aangenomen dat de verlengde overeenkomst een nieuwe overeenkomst is.10 Maakt de forumkeuze dan deel uit van deze nieuwe overeenkomst? De afhankelijkheid van de forumkeuze van de lex causae is dan ook zeker een nadeel van de oplossing die het Hof van Justitie heeft gekozen. Een autonome benadering had hier meer voor de hand gelegen.

In deze situatie is de oorspronkelijke overeenkomst niet langer de basis op grond waarvan partijen zaken doen. Een forumkeuze in de verstreken schriftelijke overeenkomst heeft geen geldigheid na ommekomst van de termijn waarvoor de overeenkomst is aangegaan. Een voorbeeld is een schriftelijke agentuurovereenkomst die stilzwijgend wordt omgezet in een (ongeschreven) distributieovereenkomst. Daarmee is de grondslag van de rechtsverhouding gewijzigd en kan een forumkeuze in de schriftelijke agentuur-overeenkomst niet dienen als grondslag voor bevoegdheid betreffende een geschil over de distributieovereenkomst.11 Om dezelfde redenen kan een forumkeuze wel voortvloeien uit één van de andere vormen die art. 23 EEX-V°/17 Verdrag toestaat. Indien bijv. de voorwaarden voor de distributie van de goederen van de leverancier schriftelijk na een mondelinge overeenkomst zijn bevestigd, kan sprake zijn van een geldige forumkeuze.