4.3.4.4 Proceswaarborgen bij uitsluiting

of de rechter dit bevel slechts op verzoek van partijen kan doen of dat hij daartoe ambtshalve kan overgaan,

noch of hij partijen over zijn voornemen tot gesloten behandeling moet horen, en

of tegen een bevel tot sluiting op enigerlei wijze opgekomen kan worden.

Ten slotte is de vraag welke sanctie op besloten behandeling staat indien daaraan geen rechterlijk bevel vooraf is gegaan.

Het lijkt vrij evident dat de rechter niet een verzoek van partijen hoeft af te wachten vooraleer tot een gesloten behandeling over te gaan. Hij kan ook zelf tot het inzicht komen dat één van de in art. 6 EVRM genoemde gronden zich voordoen en ambtshalve tot niet-openbare behandeling besluiten (ambtshalve uitsluiting zal in de praktijk meer voorkomen dan uitsluiting op verzoek).1

Het lijkt echter evenzeer voor de hand te liggen dat hij partijen daarover hoort, of althans hen de gelegenheid geeft hun standpunt daaromtrent kenbaar te maken. Een bepaling als art 269 lid 2 tweede zin Sv wordt in de civiele procedure node gemist ('De rechtbank geeft het bevel (tot uitsluiting, P.S.) niet dan na het openbaar ministerie, de verdachte en andere procesdeelnemers, zondig met gesloten deuren, hieromtrent te hebben gehoord.'). Thans stelt de Hoge Raad2 zich op het standpunt dat, zo partijen openbaarheid wensen, zij zich daar tijdig op moeten beroepen. Verzet een partij zich niet tijdens de behandeling tegen de niet-openbaarheid, dan kan hij zich niet later op nietigheid van de uitspraak beroepen. Hij wordt dan geacht afstand te hebben gedaan van zijn recht op openbare behandeling.3 Wél geeft art. 4 Wet RO aan dat de rechter zijn bevel moet motiveren: in het proces-verbaal der zitting moeten de gewichtige redenen tot uitsluiting der openbaarheid vermeld worden. Wordt het bevel niet op een zitting gegeven, dan moet mijns inziens de rechter bij aparte uitspraak de niet-openbare behandeling van de procedure motiveren.

Tegen de beslissing van de rechter tot niet-openbare behandeling staat geen rechtsmiddel open. Het rechterlijk bevel kan men karakteriseren als een (rol)beschikking waartegen geen beroep openstaat.4 Een aantal praktische argumenten pleit hiervoor. Zou men hoger beroep tegen een bevel tot sluiting der deuren mogelijk achten, dan zou dit beroep niet alleen moeten openstaan voor partijen, maar ook voor pers en publiek. Maar wordt daarmee niet te zeer in de procesautonomie van partijen getreden? Bovendien laat zich de vraag stellen bij welke instantie dan appel ingesteld zou kunnen worden: appel bij een hogere rechter heeft het bezwaar dat voor een betrekkelijk eenvoudige vraag een rechtsgang bij twee instanties nodig zou zijn, appel bij dezelfde rechter zou een - vrijwel algemeen verworpen - intern appel creëren. Ten slotte draagt een appelmogelijkheid ten aanzien van sluiting der deuren het gevaar in zich van vertragingstactieken. Kortom, het moet bij één enkele gemotiveerde rechterlijke afweging blijven, hoe belangrijk het beginsel der openbaarheid op zich ook is.

Indien een zitting met gesloten deuren heeft plaatsgevonden zonder dat daaraan een rechterlijk bevel vooraf is gegaan, dan is de sanctie daarop de nietigheid, zo blijkt uit art. 4 Wet RO. A-G Franx vraagt zich in HR 2 december 1988, NJ 1989, 301, af 'of de nietigheidssanctie van art. 20 Wet RO (de voorganger van het huidige art. 4 Wet RO, P.S.) ... onverkort van toepassing is, zonder dat wordt onderzocht of er een redelijk belang door het niet in acht nemen van de door de wet voorgeschreven openbaarheid is geschaad.' De A-G beantwoordt die vraag terecht ontkennend: de nietigheidssanctie moet niet automatisch op onterechte niet-openbare behandeling staan, maar de ernst van dat gebrek moet daarbij - alle belangen in ogenschouw nemend - in overweging worden genomen.5