8.2 Begrippen getuige en verklaring naar algemeen taalgebruik

Net als in het recht is het woord getuige ook in het gewone taalgebruik sterk gelieerd aan het concept bewijs. Dit komt onder meer tot uitdrukking bij het gebruik van het woord getuige als voorzetsel, waarin het de betekenis heeft van ‘blijkens’, zoals in de zinsconstructie ‘getuige de grote schade, moet het een hevige aardbeving zijn geweest’. Als zelfstandig naamwoord wordt met de term getuige verwezen ofwel naar de tegenwoordigheid van een persoon bij een bepaalde gebeurtenis of handeling (‘hij was getuige van de aardbeving’) ofwel naar ‘iemand die daartoe opgeroepen een verklaring aflegt betreffende te bewijzen feiten’.1 Het woord getuige als zelfstandig naamwoord heeft in beginsel betrekking op personen (zogenaamde ‘stille getuigen’ daargelaten2) en heeft dus twee betekenissen: 1) die van waarnemer of toeschouwer en 2) die van verklarende persoon. Zoals hierna duidelijk zal worden, wordt ook in de juridische context het begrip getuige in deze twee betekenissen gehanteerd.

Met het werkwoord getuigen wordt allereerst verwezen naar het afleggen van een verklaring. Het heeft echter ook de betekenis van het ‘opkomen voor idealen’ en ‘blijk geven van’ bijvoorbeeld van solidariteit. Van Veen schrijft over deze betekenissen van het werkwoord getuigen:

In deze laatste betekenis, als het inzetten voor een ideaal of een ander mens, wordt het werkwoord getuigen in het recht niet (meer) gebruikt.4 Zoals we hierna zullen zien wordt van de getuige in strafrechtelijke zin verwacht dat hij verklaart over feiten en omstandigheden die hem kenbaar zijn geworden op grond van zijn waarneming of ondervinding. In zoverre wordt het werkwoord getuigen in de betekenis van het afleggen van een verklaring ook gekoppeld aan het zijn van waarnemer of toeschouwer bij een bepaalde gebeurtenis of handeling.

Tot slot nog enkele opmerkingen over het begrip verklaring en het begrip verklaren zelf. In welke gevallen pleegt men te spreken van een verklaring of op welke bezigheid wordt gedoeld als het gaat om het werkwoord verklaren? Van Dale Groot woordenboek hedendaags Nederlands hanteert als synoniemen voor verklaren het duidelijk maken in de zin van uitleggen of (min of meer plechtig) uitspreken. In het woord verklaren, maar ook in het begrip verklaring, lijkt echter een zekere wederkerigheid te schuilen. Verklaren in de zin van iets uitspreken of duidelijk maken geschiedt in beginsel altijd tegen of aan een andere persoon. Het zelfstandig naamwoord verklaring heeft naast de betekenis van ‘het verklaren’ volgens de Van Dale ook de betekenissen van (een min of meer plechtige) bekendmaking en uitleg of opheldering. Daarnaast wordt met het woord verklaring verwezen naar schriftelijk stukken waarin iets wordt verklaard. In dit verband kan worden gedacht aan een doktersverklaring, afstandsverklaring, euthanasieverklaring of werkgeversverklaring. Hoewel dit soort verklaringen in beginsel eenzijdig op schrift worden gesteld, zijn het wel stukken die zijn gericht op kennisname door een ander en die worden opgesteld ten behoeve van een kwestie die – ten tijde van het opstellen of op een later moment – bewijs behoeft.