2.6.1 Formele en materiële democratie

Een volgende vraag is in welke mate de democratie in staat mag worden gesteld om zichzelf te verdedigen tegen besluiten die het voortbestaan van de democratie bedreigen. Zowel in een formele als materiële democratieopvatting is het uitgangspunt dat het streven naar politieke machtsverwerving legitiem is.1 In een zuiver formele democratieopvatting geldt dit uitgangspunt onverkort. Een meerderheidsbesluit kan immers iedere inhoud hebben. Een formele opvatting gaat wat dat betreft uit van de zuiverende werking van de besluitvormingsprocedure. Antidemocratische sentimenten worden met behulp van het democratische besluitvormingsproces zelf bestreden.2 Voor optreden tegen groeperingen of personen die, met inachtneming van de democratische spelregels, pogen om de democratie af te schaffen, is in die lezing geen plaats. Het voortbestaan van de democratie hangt daarmee uiteindelijk af van de wil van de kiezer.

In een materiële democratieconceptie ligt dit anders. Het veiligstellen van de waarden waarop de democratie berust, legitimeert optreden tegen actoren die de democratie ondermijnen. Dit optreden fungeert als correctiemechanisme voor het geval de meerderheidsregel zelf niet in staat geacht wordt om de democratie in stand te houden. In die context wordt van een ‘militante’, ‘weerbare’ of ‘strijdbare’ democratie gesproken.3 Ook hier geldt dat een strikt onderscheid tussen een formeel en materieel democratiebegrip niet gemaakt kan worden, omdat in iedere moderne democratie maatregelen voorhanden zijn die de democratie tegen antidemocratische actoren moeten beschermen. De mate waarin verschilt echter per land.4 Een korte blik op het Duitse recht, dat als archetype van de militante democratie wordt beschouwd,5 ligt hier voor de hand. Het Duitse Grundgesetz (GG) bevat, in reactie op de democratische machtsverwerving van de nazi’s in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog, verschillende mechanismen die tot doel hebben om de democratie tegen haar afschaffing te beschermen. Gewezen kan worden op de ‘Ewigkeitsklausel’ van artikel 79 lid 3 GG, op grond waarvan grondwetswijzigingen die zich niet verhouden met de in artikel 20 GG vastgelegde beginselen, niet toelaatbaar zijn. Het laatstgenoemde artikel legt onder meer vast dat Duitsland een democratie is (lid 1) en dat de staatsmacht van het volk uitgaat (lid 2). Ook verdient artikel 20 lid 4 GG opmerking, dat burgers toestaat om zich (desnoods met geweld) te verzetten tegen het opheffen van de democratie. Daarnaast is de mogelijkheid tot het opleggen van een partijverbod opgenomen in het Grundgesetz (artikel 21 lid 2 GG). Partijen die de democratie willen aantasten of opheffen of het voortbestaan van de Bondsrepubliek in gevaar brengen, zijn ongrondwettig.

In vergelijking met het Duitse Grundgesetz bevindt de Nederlandse democratieopvatting zich beduidend verder aan de formele kant van het spectrum. Supraconstitutionalisme, dat wil zeggen de ‘onwijzigbaarheid’ van grondwetsbepalingen, is de Nederlandse Grondwet vreemd. Niettemin zijn er ook in Nederland mechanismen aan te wijzen die de democratie tegen haar eigen afschaffing kunnen beschermen. De volgende twee subparagrafen gaan op deze mechanismen in.