7.3 De oproeping van getuigen en deskundigen ter zitting: het verdedigings en noodzakelijkheidscriterium

Zoals hiervoor bleek wordt de terechtzitting aanhangig gemaakt door een dagvaarding (art. 258 lid 1 Sv) of — ingeval van verzet tegen een strafbeschikking — een oproeping (art. 257f lid 1 Sv).1 Zaken waartussen verband bestaat of die door dezelfde persoon zijn begaan kunnen gevoegd worden behandeld (art. 259 en 285 Sv).2Ik zal hieronder eerst de oproeping van getuigen en deskundigen bespreken. In de volgende paragraaf komt de openbaarheid van de terechtzitting en de verdere gang van zaken tijdens de terechtzitting aan bod.

De officier van justitie kan getuigen, slachtoffers of hun nabestaanden, deskundigen en tolken schriftelijk laten oproepen voor de terechtzitting (art. 260 Sv). Ingevolge art. 263 Sv is ook de verdachte bevoegd getuigen en deskundigen ter terechtzitting te doen oproepen. De verdachte die de Nederlandse taal niet of niet voldoende beheerst, kan de officier van justitie verzoeken om bijstand van een tolk op de terechtzitting (lid 1). De verdachte moet deze getuigen en deskundigen tijdig opgeven. Indien hij ten minste veertien dagen tevoren is gedagvaard, moet hij ten minste tien dagen voor de terechtzitting aan de officier van justitie opgave doen. Indien de dagvaarding later wordt betekend heeft hij nadien nog vier dagen, met dien verstande dat hij uiterlijk de derde dag voor de terechtzitting opgave moet doen (lid 2). De verdachte zal de namen, het beroep en de woon- of verblijfplaats moeten vermelden, of, bij onbekendheid van een of ander, zal hij hen zo nauwkeurig mogelijk aan moeten duiden. Bij schriftelijke opgave geldt de dag van ontvangst van de brief, welke onverwijld daarop wordt aangetekend, als dag van opgave (lid 3). De voorzitter van de rechtbank kan de officier van justitie bevelen getuigen en deskundigen ter terechtzitting te doen oproepen (lid 4). De officier van justitie doet de getuigen of deskundigen, opgegeven met inachtneming van de voorgaande leden, onverwijld oproepen (lid 5). Art. 264 lid 1 Sv biedt de officier de mogelijkheid om gemotiveerd een door de verdachte of de voorzitter van de rechtbank opgegeven getuige of deskundige te weigeren op te roepen, indien hij: (a) het onaannemelijk acht dat de getuige of de deskundige binnen een aanvaardbare termijn ter terechtzitting zal verschijnen;3 (b) van oordeel is dat de gezondheid of het welzijn van de getuige of deskundige door het afleggen van een verklaring ter terechtzitting in gevaar wordt gebracht, en het voorkomen van dit gevaar zwaarder weegt dan het belang om de getuige of deskundige ter terechtzitting te kunnen ondervragen;4 of (c) van oordeel is dat daardoor redelijkerwijs de verdachte niet in zijn verdediging wordt geschaad.5 Deze drie weigeringsgronden zijn — iets afwijkend geformuleerd — ook van toepassing op de vraag of de rechtbank niet verschenen getuigen alsnog dient op te roepen, met dien verstande dat daarbij onder (c) naast het verdedigingsbelang ook het vervolgingsbelang van het OM een rol speelt (art. 288 Sv).6Art. 264 lid 2 Sv geeft de officier van justitie nog een vierde weigeringsgrond. De officier kan namelijk bij een met redenen omklede beslissing een door de verdachte of de voorzitter van de rechtbank opgegeven getuige of deskundige weigeren te doen oproepen of weigeren een door de rechtbank gegeven bevel tot oproeping van de getuige ten uitvoer te leggen: (a) indien de getuige een bedreigde getuige is of een afgeschermde getuige wiens identiteit verborgen is gehouden, dan wel (b) indien de officier van justitie de getuige heeft toegezegd dat hij op geen andere wijze zal worden gehoord dan als bedreigde getuige of als afgeschermde getuige wiens identiteit verborgen wordt gehouden.7 Een verzoek om getuigen op te roepen kan in voorwaardelijke vorm worden gedaan, bijvoorbeeld dat wordt verzocht getuigen te horen indien de rechter niet aanstonds tot een vrijspraak komt. Indien de voorwaarde wordt vervuld — in het voorbeeld is dat het uitblijven van vrijspraak zal de rechter op het verzoek moeten beslissen op straffe van nietigheid (art. 330 Sv).8

Het derde lid van art. 410 Sv ziet op het horen van getuigen in hoger beroep. De verdachte kan, onverminderd art. 414 Sv, in de schriftuur opgeven welke getuigen en deskundigen hij ter terechtzitting wil doen oproepen. Deze opgave wordt als een opgave in de zin van art. 263 lid 2 Sv aangemerkt. Art. 264 Sv is van overeenkomstige toepassing. De advocaat-generaal kan, in het geval de berechting in eerste aanleg op tegenspraak heeft plaatsgevonden, oproeping voorts weigeren indien de getuige of deskundige ter terechtzitting in eerste aanleg dan wel door de rechter-commissaris is gehoord en horen ter terechtzitting redelijkerwijs niet noodzakelijk is te achten.9 Ingevolge art. 414 lid 1 Sv kunnen de advocaat-generaal en de verdachte zowel ter terechtzitting in eerste aanleg gehoorde als nieuwe getuigen en deskundigen doen dagvaarden of schriftelijk doen oproepen. Zij kunnen op grond van die bepaling ook nieuwe bescheiden of stukken van overtuiging overleggen. Ingevolge het tweede lid zijn de art. 263, tweede tot en met vijfde lid, en 264 Sv van overeenkomstige toepassing. Indien de verdachte hoger beroep heeft ingesteld kan de advocaat-generaal bij een met redenen omklede beslissing een niet bij schriftuur door de verdachte opgegeven getuige of deskundige weigeren te doen oproepen, indien horen ter terechtzitting redelijkerwijs niet noodzakelijk is te achten. Gelet op art. 418 lid 1 Sv geldt in hoger beroep evenzeer dat de oproeping van niet verschenen getuigen kan worden geweigerd in de gevallen, genoemd in art. 288 Sv.10 In het geval de berechting in eerste aanleg op tegenspraak heeft plaatsgevonden, kan oproeping ook worden geweigerd indien de getuige of deskundige ter terechtzitting in eerste aanleg dan wel, daaraan voorafgaand, door de rechter-commissaris is gehoord en het gerechtshof horen ter terechtzitting niet noodzakelijk oordeelt (lid 2). Indien de verdachte hoger beroep heeft ingesteld kan oproeping van een niet bij schriftuur door de verdachte opgegeven getuige of deskundige worden geweigerd indien horen ter terechtzitting redelijkerwijs niet noodzakelijk is te achten (lid 3).11 Ook in appel geldt de verplichting uitdrukkelijk te beslissen op verzoeken getuigen te horen (art. 415 en 330 Sv).12

Het ging hierboven steeds om het aanbrengen van getuigen door partijen. De rechtbank kan zelf ook getuigen aanbrengen indien zij dit noodzakelijk acht (art. 315 lid 1 Sv). Voorts kan de zitting worden geschorst indien nader onderzoek door de rechter-commissaris noodzakelijk blijkt (art. 316 lid 1 Sv). In het geval het onderzoek uitsluitend zal bestaan in het horen van getuigen of deskundigen kan de rechtbank, indien de officier van justitie en de verdachte daarmee instemmen, de voorzitter of één van de rechters die over de zaak oordelen als rechter-commissaris aanwijzen (lid 2). Deze bepalingen zijn ook van toepassing op het hoger beroep (zie art. 415 en 420 Sv).13 Criterium bij het ambtshalve oproepen van getuigen is steeds de noodzakelijkheid en dus niet het — in beginsel ruimere — verdedigingsbelang.14 Dit is niet zo vreemd. Voor zover de rechtbank ambtshalve meent dat een getuige moet worden gehoord zal dit immers vooral zijn met het oog op waarheidsvinding. Overigens kunnen partijen de rechter natuurlijk wel verzoeken gebruik te maken van deze ambtshalve bevoegdheid.15 Voor zover niet een verzoek van de verdediging, maar van het OM voorligt om de getuige alsnog te horen, kan het noodzakelijkheidscriterium juist in strijd zijn met het verdedigingsbelang.16 In hoger beroep kleurt het verdedigingsbelang soms het noodzakelijkheidscriterium in, in die zin dat de advocaat-generaal en het gerechtshof vanwege het verdedigingsbelang moeten uitgaan van noodzakelijkheid. Met verwijzing naar de parlementaire geschiedenis van de wet tot Wijziging van het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht en de Wet op de rechterlijke organisatie in verband met het horen van getuigen en enkele verwante onderwerpen17 overwoog de Hoge Raad:

Tot slot maak ik hier een vergelijking met het bestuursrecht. In het hoofdstuk 5 zagen we dat de bestuursrechter eigenlijk nimmer gebruikt maakt van zijn bevoegdheid een getuige op te roepen (art. 8:33, 8:60 en 8:63 lid 3 Awb).19 Ook worden meegebrachte getuigen zeker niet altijd gehoord door de bestuursrechter (art. 8:63 lid 2 Awb).20 Hij lijkt aldus het noodzakelijkheidscriterium toe te passen. Uitzondering vormt de belastingsrechtspraak, waarin het verdedigingsbelang veeleer lijkt te prevaleren, nu de Hoge Raad meent dat een (eerst ter zitting gedaan) bewijsaanbod door getuigenverhoor in beginsel moet worden gehonoreerd.21