Tevens is het subsidiair gedane verzoek tot overdracht van de goederen onder de voorwaarden van teruggave aan de klager afgewezen.
HR, 16-04-2024, nr. 23/04275 Br
ECLI:NL:HR:2024:604
- Instantie
Hoge Raad
- Datum
16-04-2024
- Zaaknummer
23/04275 Br
- Vakgebied(en)
Strafrecht algemeen (V)
Internationaal publiekrecht (V)
Internationaal strafrecht (V)
Strafprocesrecht (V)
- Brondocumenten en formele relaties
ECLI:NL:HR:2024:604, Uitspraak, Hoge Raad, 16‑04‑2024; (Cassatie)
Conclusie: ECLI:NL:PHR:2024:186
ECLI:NL:PHR:2024:186, Conclusie, Hoge Raad (Parket), 27‑02‑2024
Arrest Hoge Raad: ECLI:NL:HR:2024:604
Beroepschrift, Hoge Raad, 10‑01‑2024
- Vindplaatsen
SR-Updates.nl 2024-0078
Uitspraak 16‑04‑2024
Inhoudsindicatie
Beklag ex art. 5.4.10 jo. 552a Sv na beslag ex art. 94 Sv op modeltreinen onder klager n.a.v. Europees onderzoeksbevel van Duitse autoriteiten. Beroep op het door art. 1 Eerste Protocol EVRM en art. 17 Handvest van grondrechten van EU gewaarborgde recht op (ongestoord genot van) eigendom en weigeringsgrond van art. 5.4.4.1.f Sv. Oordeel Rb dat er geen redenen zijn om aan te nemen dat uitvoering van EOB niet verenigbaar zou zijn met verplichtingen die overeenkomstig art. 6 Verdrag betreffende EU en Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten, meer specifiek met eigendomsrecht van klager. O.g.v. art. 5.4.4.1.f Sv kan erkenning of uitvoering van EOB worden geweigerd als er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat uitvoering van bevel niet verenigbaar zou zijn met verplichtingen die overeenkomstig art. 6 VEU en Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten. Het gaat daarbij o.m. om verplichtingen om het (door art. 1 Eerste Protocol EVRM en art. 17.1 Handvest gewaarborgde) recht op (ongestoord genot van) eigendom te beschermen. Beslissing van uitvoerende staat tot erkenning en tul van EOB en daarop volgende inbeslagneming en overdracht van bewijsmateriaal leiden op zichzelf niet tot verlies van eigendom van betreffend voorwerp. Deze inbeslagneming en overdracht beperken wel ongestoord genot van eigendom, i.h.b. mogelijkheid om van betreffend voorwerp gebruik te maken. Beperking van ongestoord genot van eigendom a.g.v. inbeslagneming en overdracht o.g.v. EOB is ‘lawful’, nu deze inbeslagneming en overdracht (en daarvoor geldende voorwaarden) zijn geregeld in Richtlijn 2014/41/EU en Titel 4 Boek 5 WvSv. Daarbij dienen inbeslagneming en daaropvolgende overdracht van bewijsmateriaal ‘legitimate aim in the public interest’, namelijk voorkomen, opsporen en vervolgen van strafbare feiten en bescherming van rechten van anderen. Bij beoordeling of ‘fair balance’ is getroffen tussen algemeen belang enerzijds en bescherming van individueel recht op ongestoord genot van eigendom anderzijds, is volgende van belang. Bij behandeling van klaagschrift dat is ingediend o.g.v. art. 5.4.10.1 jo. 552a Sv, doet rechter geen onderzoek naar gronden voor uitvaardigen van EOB en beoordeelt rechter niet proportionaliteit van inbeslagneming en van daarop volgende overdracht van voorwerpen die bewijsmateriaal vormen waarop EOB betrekking heeft (vgl. art. 5.4.7.1 Sv en HR:2021:1940). Materiële gronden voor uitvaardigen van EOB (waaronder rechtmatigheid en proportionaliteit van inbeslagneming in licht van beperking van ongestoord genot van eigendom a.g.v. inbeslagneming) kunnen daarentegen wel in uitvaardigende staat worden aangevochten (vgl. art. 14.2 Richtlijn 2014/41/EU). Verder is van belang dat systeem van EOB is gestoeld op beginsel van wederzijdse erkenning en daarmee verbonden beginsel van onderling vertrouwen tussen lidstaten van EU. Dit beginsel vereist, met name wat ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid betreft, dat elk van lidstaten, behoudens uitzonderlijke omstandigheden, ervan uitgaat dat alle andere lidstaten het Unierecht en, meer i.h.b., door dat recht erkende grondrechten in acht nemen (vgl. ECLI:EU:C:2014:2454). Bij behandeling en beoordeling van klaagschrift dat is ingediend o.g.v. art. 5.4.10.1 jo. 552a Sv heeft daarom als uitgangspunt te gelden dat uitvaardigende staat grondrechten (waaronder recht op (ongestoord genot van) eigendom) naleeft. Voorgaande brengt met zich dat omstandigheid dat a.g.v. inbeslagneming en overdracht van bewijsmateriaal o.g.v. EOB ongestoord genot van eigendom van betreffend voorwerp wordt beperkt, geen aanleiding geeft voor oordeel dat geen ‘fair balance’ is getroffen tussen algemeen belang enerzijds en bescherming van individueel recht op ongestoord genot van eigendom anderzijds. Die omstandigheid levert daarom geen gegronde reden op om aan te nemen dat uitvoering van bevel niet verenigbaar zou zijn met verplichtingen die overeenkomstig art. 6 VEU en Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten, a.b.i. art. 5.4.4.1.f Sv. Ook enkele mogelijkheid dat na overdracht van bewijsmateriaal in procedure in uitvaardigende staat beslissingen worden genomen over vraag aan wie eigendomsrecht op betreffend voorwerp toekomt of beslissingen worden genomen die tot verlies van eigendomsrecht zouden kunnen leiden, levert niet zo’n gegronde reden op. Uitgangspunt dat uitvaardigende staat geacht moet worden grondrechten (waaronder recht op (ongestoord genot van) eigendom) na te leven, lijdt alleen uitzondering in geval dat door of namens klager voldoende onderbouwd is aangevoerd dat bescherming van het door art. 1 Eerste Protocol EVRM en art. 17 Handvest gewaarborgde recht op (ongestoord genot van) eigendom evident tekortschiet (vgl. EHRM nr. 17502/07 (Avotinš/Letland)). Komt rechter vervolgens tot oordeel dat bescherming van het door art. 1 Eerste Protocol EVRM en art. 17 Handvest gewaarborgde recht op (ongestoord genot van) eigendom in uitvaardigende staat evident zou tekortschieten als uitvoering wordt gegeven aan EOB, dan doet zich situatie voor dat er gegronde reden is om aan te nemen dat uitvoering van EOB niet verenigbaar is met verplichtingen die overeenkomstig art. 6 VEU en Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten. Bij beoordeling of zich zo’n situatie voordoet, kan rechter onder omstandigheden betrekken of OvJ voornemens is o.g.v. art. 5.4.9.2 Sv te bedingen dat over te dragen bewijsmateriaal zal worden teruggezonden zodra daarvan voor strafvordering nodig gebruik is gemaakt, dan wel OvJ zo’n beding heeft gehanteerd als bewijsmateriaal o.g.v. art. 5.4.9.3 Sv voorlopig ter beschikking is gesteld. Dat OvJ niet dat voornemen heeft, dan wel niet zo’n beding heeft gehanteerd, brengt echter nog niet met zich dat van gegronde reden zoals hiervoor genoemd, sprake is. Van belang is verder dat rechter die oordeelt over klaagschrift dat is ingediend o.g.v. art. 5.4.10.1 jo. 552a Sv, niet zelf bevoegdheid heeft om aan erkenning of uitvoering van EOB de voorwaarde te verbinden dat over te dragen bewijsmateriaal zal worden teruggezonden zodra daarvan voor strafvordering nodig gebruik is gemaakt. Uit vorenstaande volgt dat er als uitgangspunt van kan worden uitgegaan dat uitvaardigende staat recht op (ongestoord genot van) eigendom naleeft en dat alleen in uitzonderlijke gevallen beperkingen op dat recht die voortvloeien uit inbeslagneming o.g.v. EOB, grond vormen voor het door Nederland als uitvoerende staat weigeren van erkenning of uitvoering van EOB overeenkomstig art. 5.4.4.1 Sv. Bij behandeling en beoordeling van klaagschrift dat is ingediend o.g.v. art. 5.4.10.1 jo. 552a Sv zal daarom doorgaans moeten worden aangenomen dat met mogelijkheid om tegen inbeslagneming (ook) rechtsmiddel aan te wenden in uitvaardigende staat, voldoende waarborg bestaat dat recht op (ongestoord genot van) eigendom wordt gerespecteerd. Rb heeft geoordeeld dat er geen redenen zijn om aan te nemen dat uitvoering van EOB niet verenigbaar zou zijn met verplichtingen die overeenkomstig art. 6 VEU en Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten, meer specifiek met gesteld eigendomsrecht van klager. Daarbij heeft Rb betrokken dat onderzoek naar diefstal van modellocomotieven en -wagons nog loopt en nog geen duidelijkheid bestaat wat betreft eigendomsrecht op inbeslaggenomen voorwerpen. Dat oordeel geeft niet blijk van onjuiste rechtsopvatting en is, mede in het licht van wat namens klager is aangevoerd, niet onbegrijpelijk. Volgt verwerping.
Partij(en)
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
STRAFKAMER
Nummer 23/04275 Br
Datum 16 april 2024
BESCHIKKING
op het beroep in cassatie tegen een beschikking van de rechtbank Rotterdam van 11 oktober 2023, nummer RK 23/009994, op een klaagschrift als bedoeld in artikel 5.4.10 in verbinding met artikel 552a van het Wetboek van Strafvordering, ingediend
door
[klager] ,
geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1977,
hierna: de klager.
1. Procesverloop in cassatie
Het beroep is ingesteld door de klager. Namens deze heeft J.W.D. Roozemond, advocaat in Utrecht, bij schriftuur een cassatiemiddel voorgesteld. De schriftuur is aan deze beschikking gehecht en maakt daarvan deel uit.
De advocaat-generaal T.N.B.M. Spronken heeft geconcludeerd tot verwerping van het cassatieberoep.
De raadsman van de klager heeft daarop schriftelijk gereageerd.
2. Beoordeling van het cassatiemiddel
2.1
Het cassatiemiddel klaagt over het oordeel van de rechtbank dat er geen redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het Europees onderzoeksbevel (hierna: EOB) niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (hierna: VEU) en het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: het Handvest) op Nederland als uitvoerende staat rusten, meer specifiek met het eigendomsrecht van de klager.
De bestreden beschikking
2.2
De bestreden beschikking houdt onder meer in:
“Feiten
Op 4 april 2023 is te [plaats] onder de klager beslag gelegd op een aantal modeltreinen.
(...)
Het beslag is gelegd op grond van artikel 94 Sv naar aanleiding van een Europees Onderzoeksbevel (hierna: EOB) van het Duitse openbaar ministerie bij de arrondissementsrechtbank te München in de Bondsrepubliek Duitsland (hierna: de Duitse autoriteiten) van 10 augustus 2022 in het kader van een strafrechtelijk onderzoek naar diefstal van modellocomotieven en -wagons. De klager is in dit onderzoek niet als verdachte aangemerkt. Er is geen Nederlands strafrechtelijk onderzoek gestart.
(...)
Standpunt klager
Het klaagschrift strekt tot opheffing van de gelegde beslagen en teruggave aan de klager van de in beslag genomen goederen. Daartoe is het volgende aangevoerd. Overdracht aan de Duitse autoriteiten van de inbeslaggenomen goederen levert een flagrante schending van het eigendomsrecht van klager op omdat de Duitse autoriteiten de goederen waarschijnlijk niet zullen retourneren aan klager. De vraag of klager eigenaar van de goederen is, is een civielrechtelijke kwestie die uitgezocht dient te worden wanneer de goederen aan klager zijn geretourneerd. Klager verzet zich niet tegen het onderzoek dat verricht dient te worden, maar wil de goederen daarna terug. Subsidiair is daarom het verzoek gedaan aan de uitvoering van het EOB de voorwaarde te verbinden dat de goederen aan klager worden geretourneerd.
Standpunt officier van justitie
De officier van justitie heeft geconcludeerd tot ongegrondverklaring van liet beklag. Daartoe is gesteld dat de Duitse autoriteiten inbeslagname van de goederen hebben verzocht in het kader van waarheidsvinding. Het systeem van het EOB is gestoeld op wederzijds vertrouwen tussen lidstaten van de Europese Unie. Met het uitvaardigen van een EOB door een lidstaat is het strafvorderlijk belang dat zich verzet tegen teruggave van de goederen gegeven en is het uitgangspunt dat hieraan wordt voldaan. Er is geen weigeringsgrond aan de orde; er is nu geen sprake van een schending van het eigendomsrecht. Dit eigendomsrecht zou eventueel geschonden kunnen worden als de goederen te zijner tijd niet teruggaan haar klager, maar dit is voorbarig en er is geen reden om aan te nemen dat dit het geval zal zijn. De enkele onzekerheid hierover is onvoldoende.
Beoordeling klacht
Toetsingskader
Gelet op hetgeen de Hoge Raad hierover in zijn beschikking van 21 december 2021 (ECLLNL:HR:2021:1940) heeft overwogen, wordt het volgende voorop gesteld.
Het systeem van het EOB is gestoeld op het beginsel van wederzijdse erkenning tussen lidstaten van de Europese Unie. Dat brengt met zich dat de ruimte om af te zien van erkenning en tenuitvoerlegging van een EOB beperkt is. Alleen als één van de in Richtlijn 2014/41 /EU opgenomen weigeringsgronden van toepassing is. wordt erkenning en uitvoering van een EOB geweigerd. De materiële gronden voor het uitvaardigen van het EOB kunnen alleen in de uitvaardigende staat worden aangevochten.
Bij de behandeling van een klaagschrift op grond van artikel 5.4.10 juncto artikel 552a Sv doet de rechter geen onderzoek naar de gronden voor het uitvaardigen van het EOB, waarvan de uitvoering heeft geleid tot indiening van het klaagschrift (artikel 5.4.10 lid 3 Sv). De rechter toetst, mede gelet op artikel 5.4.7 lid 1 Sv, ook niet de proportionaliteit van de inbeslagneming en van de daarop volgende overdracht van voorwerpen die het bewijsmateriaal vormen waarop het EOB betrekking heeft. Het staat wel ter beoordeling aan de rechter of zich, gelet op artikelen 5.4.3, 5.4.4 en 5.4.6 Sv, een grond voordoet voor het weigeren van de erkenning of de uitvoering van het EOB dan wel voor uitstel van de erkenning of de uitvoering van het EOB. Daarnaast kan de rechter in voorkomende gevallen ook beoordelen of de bevoegdheid waarmee uitvoering is gegeven aan het EOB rechtmatig is toegepast. De rechter moet zich daarbij beperken tot een onderzoek naar de formaliteiten waaraan de inbeslagneming moet voldoen. Verweren die raken aan de rechtmatigheid van het voortduren van het beslag moeten, gelet op het beginsel van wederzijdse erkenning, door de rechter van de uitvoerende staat buiten beschouwing worden gelaten.
Verder staat in deze klaagschriftprocedure ter beoordeling of de in beslag genomen voorwerpen het bewijsmateriaal betreffen waarop het EOB betrekking heeft en die de uitvaardigende autoriteit met dat bevel beoogt te verkrijgen. Daarbij is van belang dat de uitvaardigende staat het te verkrijgen bewijsmateriaal in het EOB globaal mag omschrijven, omdat het voor de uitvaardigende staat niet steeds op voorhand vaststaat welk bewijsmateriaal precies aanwezig is in de uitvoerende staat, terwijl het de autoriteiten van de uitvaardigende staat zijn die het best kunnen bepalen welke voorwerpen of gegevens relevant zijn voor het strafrechtelijk onderzoek aldaar.
Bij de beoordeling van een klaagschrift dat betrekking heeft op inbeslagneming op grond van een EOB is - anders dan wanneer het gaat om de beoordeling van een klaagschrift dat betrekking heeft op inbeslagneming die ten behoeve van een Nederlandse strafzaak heeft plaatsgevonden - dus niet de vraag aan de orde of het belang van strafvordering het voortduren van het beslag vordert. Aan het systeem van het EOB ligt immers ten grondslag dat met de uitvaardiging van een EOB het belang van strafvordering in de uitvaardigende staat - in de zin van het belang van de uitvaardigende staat bij de uitvoering van het EOB en de overdracht van de resultaten daarvan ten behoeve van de strafrechtelijke procedure in de uitvaardigende staat - wordt verondersteld aanwezig te zijn.
Overwegingen
De rechtbank stelt vast dat de Duitse autoriteiten een EOB hebben uitgevaardigd in het kader van een lopend strafrechtelijk onderzoek naar de diefstal van een hoeveelheid modeltreinen. Dit EOB is door de officier van justitie erkend. De inbeslagneming die naar aanleiding van dit EOB heeft plaatsgevonden, heeft overeenkomstig de daarvoor geldende voorschriften, zoals vermeld in de artikelen 94 en 96 Sv, plaatsgevonden. De inzet van deze bevoegdheid is naar Nederlands recht rechtmatig geschied.
De inbeslaggenomen goederen betreffen het bewijsmateriaal waarop het EOB betrekking heeft en hetgeen de Duitse autoriteiten met dit EOB beogen te verkrijgen. Deze goederen zijn dus in beslag genomen met het oog op de waarheidsvinding in het genoemde Duitse strafrechtelijk onderzoek. Dit onderzoek loopt nog en daarmee is het belang van strafvordering gegeven.
Tot slot stelt de rechtbank vast dat zich geen weigeringsgronden op grond van de artikelen 5.4.3 en 5.4.4 Sv voordoen. Er zijn geen redenen om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie (HvEU) op Nederland als uitvoerende staat rusten, meer specifiek met het eigendomsrecht van klager. Artikel 17 van het HvEU noch artikel 1 van het eerste protocol bij het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) erkennen een absoluut eigendomsrecht. In beide gevallen is bepaald dat het recht kan worden beperkt in het algemeen belang en in gevallen en onder voorwaarden bij wet voorzien. Op voorhand bij de Duitse autoriteiten bedingen dat de goederen na het onderzoek aan de klager dienen te worden geretourneerd zou dan ook vooruitlopen op de feiten zijn, en misschien ook een schending van andermans eigendomsrecht kunnen betekenen.
Gelet op het voorgaande zal het beklag ongegrond worden verklaard en zal ook het subsidiaire verzoek van de klager om te bepalen dat de goederen na het onderzoek door de Duitse autoriteiten aan hem dienen te worden geretourneerd, worden afgewezen.
De rechtbank merkt ten overvloede op dat de klager zich, na overdracht van deze goederen, (alsnog) tot de Duitse autoriteiten kan wenden met een verzoek tot teruggave van deze goederen of de officier van justitie kan verzoeken deze wens van klager bij overdracht aan de Duitse autoriteiten te vermelden.”
Juridisch kader
2.2.1
Artikel 1 van het Eerste Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: Eerste Protocol EVRM) luidt in de Nederlandse vertaling:
“Iedere natuurlijke of rechtspersoon heeft recht op het ongestoord genot van zijn eigendom. Aan niemand zal zijn eigendom worden ontnomen behalve in het algemeen belang en onder de voorwaarden voorzien in de wet en in de algemene beginselen van internationaal recht.
De voorgaande bepalingen tasten echter op geen enkele wijze het recht aan, dat een Staat heeft om die wetten toe te passen, die hij noodzakelijk oordeelt om het gebruik van eigendom te reguleren in overeenstemming met het algemeen belang of om de betaling van belastingen of andere heffingen of boeten te verzekeren.”
2.2.2
In de rechtspraak van het Europees Hof voor de rechten van de mens (hierna: EHRM) komt tot uitdrukking dat een inbreuk op dit recht “should be lawful”, “must pursue a legitimate aim in the public interest” en “must strike a fair balance between the demands of the general interest of the community and the requirements of the protection of the individual’s fundamental rights” (vgl. EHRM 22 juni 2004, nr. 31443/96 (Broniowski/Polen), overwegingen 147-151).
2.3.1
“1. De Unie erkent de rechten, vrijheden en beginselen die zijn vastgesteld in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie van 7 december 2000, als aangepast op 12 december 2007 te Straatsburg, dat dezelfde juridische waarde als de Verdragen heeft.
De bepalingen van het Handvest houden geenszins een verruiming in van de bevoegdheden van de Unie zoals bepaald bij de Verdragen.
De rechten, vrijheden en beginselen van het Handvest worden uitgelegd overeenkomstig de algemene bepalingen van titel VII van het Handvest betreffende de uitlegging en toepassing ervan, waarbij de in het Handvest bedoelde toelichtingen, waarin de bronnen van deze bepalingen vermeld zijn, terdege in acht genomen worden.
3. De grondrechten, zoals zij worden gewaarborgd door het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden en zoals zij voortvloeien uit de constitutionele tradities die de lidstaten gemeen hebben, maken als algemene beginselen deel uit van het recht van de Unie.”
2.3.2
Artikel 17 lid 1 Handvest luidt:
“Eenieder heeft het recht de goederen die hij rechtmatig heeft verkregen, in eigendom te bezitten, te gebruiken, erover te beschikken en te vermaken. Niemand mag zijn eigendom worden ontnomen, behalve in het algemeen belang, in de gevallen en onder de voorwaarden waarin de wet voorziet en mits het verlies tijdig op billijke wijze wordt vergoed. Het gebruik van de goederen kan bij wet worden geregeld, voor zover het algemeen belang dit vereist.”
2.3.3
Volgens de toelichting bij het Handvest stemt artikel 17 Handvest overeen met artikel 1 Eerste Protocol EVRM en heeft het recht op eigendom “dezelfde inhoud en reikwijdte als het door het EVRM gewaarborgde recht en de door het EVRM toegestane beperkingen mogen niet worden overschreden” (PbEU 2007, C 303/23).
2.4.1
Artikel 11 lid 1, aanhef en onder f, van Richtlijn 2014/41/EU van het Europees Parlement en de Raad van 3 april 2014 betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken (PbEU 2014, L 130/1; hierna: de Richtlijn) luidt:
“Onverminderd artikel 1, lid 4, kan de erkenning of tenuitvoerlegging van een EOB in de uitvoerende staat worden geweigerd indien:
f) er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van de in het EOB aangegeven onderzoeksmaatregel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest op de uitvoerende staat rusten.”
2.4.2
Artikel 14 lid 2 Richtlijn luidt:
“De materiële gronden voor het uitvaardigen van het EOB kunnen alleen in de uitvaardigende staat worden aangevochten, onverminderd de in de uitvoerende staat gewaarborgde grondrechten.”
2.4.3
De overwegingen 18 en 19 van de preambule van de Richtlijn luiden:
“(18) Evenals andere instrumenten inzake wederzijdse erkenning geldt deze richtlijn onverminderd de verplichting tot eerbiediging van de grondrechten en de fundamentele rechtsbeginselen die zijn neergelegd in artikel 6 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU), en het Handvest. Om dit te verduidelijken wordt een specifieke bepaling in de tekst ingevoegd.
(19) Het scheppen van een ruimte van vrijheid, veiligheid en recht binnen de Unie is gebaseerd op wederzijds vertrouwen en een vermoeden van naleving door de andere lidstaten van het recht van de Unie, en met name van de grondrechten. Dat vermoeden is evenwel weerlegbaar. Derhalve, indien er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van een in het EOB aangegeven onderzoeksmaatregel tot een inbreuk op een grondrecht van de betrokkene zou resulteren, en dat de tenuitvoerleggingsstaat zijn verplichtingen betreffende de bescherming van de grondrechten die zijn vervat in het Handvest niet zou nakomen, dient de tenuitvoerlegging van het EOB te worden geweigerd.”
2.5
De volgende wettelijke bepalingen zijn van belang.
- Artikel 5.4.4 lid 1, aanhef en onder f, van het Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv):
“De erkenning of uitvoering van een Europees onderzoeksbevel wordt geweigerd, wanneer na overleg met de uitvaardigende staat en nadat indien nodig de uitvaardigende autoriteit is verzocht om onverwijld aanvullende gegevens te verstrekken, moet worden vastgesteld dat:
f. er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten.”
- Artikel 5.4.7 lid 1 Sv:
“Ter uitvoering van een Europees onderzoeksbevel kunnen opsporingsbevoegdheden worden toegepast, onder dezelfde voorwaarden waaronder deze kunnen worden toegepast in een Nederlands onderzoek naar dezelfde feiten op grond van dit wetboek. Daarbij worden eisen die worden gesteld in verband met de proportionaliteit, alsmede een beoordeling van het onderzoeksbelang buiten beschouwing gelaten.”
- Artikel 5.4.9 leden 1-3 Sv:
“1. De officier van justitie stelt de resultaten van de uitvoering van het Europees onderzoeksbevel zo spoedig mogelijk ter beschikking aan de uitvaardigende autoriteit. Indien overeenkomstig artikel 5.4.10 een klaagschrift is ingediend of nog kan worden ingediend, vindt de overdracht van de resultaten eerst plaats nadat onherroepelijk is beslist op het klaagschrift.
2. De officier van justitie kan bij de afgifte aan de uitvaardigende autoriteit bedingen, dat over te dragen bewijsmateriaal zal worden teruggezonden zodra daarvan het voor de strafvordering nodige gebruik is gemaakt.
3. In afwijking van het eerste lid, kan indien de uitvaardigende autoriteit voldoende heeft gemotiveerd dat een onmiddellijke overdracht essentieel is voor het goede verloop van het onderzoek of voor de bescherming van de individuele rechten, aan de uitvaardigende autoriteit bewijsmateriaal vergaard ter uitvoering van het bevel voorlopig ter beschikking worden gesteld, indien en voor zover dit geen ernstige en onomkeerbare schade toebrengt aan de belangen van de belanghebbende. De voorlopige terbeschikkingstelling vindt plaats onder de voorwaarden dat het Nederlandse recht onverkort blijft gelden ten aanzien van de overhandigde resultaten en dat het gebruik daarvan als bewijsmiddel pas mogelijk is nadat deze definitief ter beschikking worden gesteld.”
2.6.1
Op grond van artikel 5.4.4 lid 1, aanhef en onder f, Sv kan de erkenning of uitvoering van een EOB worden geweigerd als er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten. Het gaat daarbij onder meer om de verplichtingen om het – door artikel 1 Eerste Protocol EVRM en artikel 17 lid 1 Handvest gewaarborgde – recht op (ongestoord genot van) eigendom te beschermen.
2.6.2
De beslissing van de uitvoerende staat tot erkenning en tenuitvoerlegging van een EOB en de daarop volgende inbeslagneming en overdracht van het bewijsmateriaal leiden op zichzelf niet tot het verlies van eigendom van het betreffende voorwerp. Deze inbeslagneming en overdracht beperken wel het ongestoorde genot van eigendom, in het bijzonder de mogelijkheid om van het betreffende voorwerp gebruik te maken.
2.6.3
De beperking van het ongestoorde genot van eigendom als gevolg van inbeslagneming en overdracht op grond van een EOB is ‘lawful’, nu deze inbeslagneming en overdracht – en de daarvoor geldende voorwaarden – zijn geregeld in de Richtlijn en Titel 4 van het Vijfde Boek van het Wetboek van Strafvordering. Daarbij dienen deze inbeslagneming en de daaropvolgende overdracht van het bewijsmateriaal een ‘legitimate aim in the public interest’, namelijk het voorkomen, opsporen en vervolgen van strafbare feiten en de bescherming van de rechten van anderen.
2.6.4
Bij de beoordeling of een ‘fair balance’ is getroffen tussen het algemeen belang enerzijds en de bescherming van het individuele recht op ongestoord genot van eigendom anderzijds, is het volgende van belang. Bij de behandeling van een klaagschrift dat is ingediend op grond van artikel 5.4.10 lid 1 in samenhang met artikel 552a Sv, doet de rechter geen onderzoek naar de gronden voor het uitvaardigen van het EOB en beoordeelt de rechter niet de proportionaliteit van de inbeslagneming en van de daarop volgende overdracht van voorwerpen die het bewijsmateriaal vormen waarop het EOB betrekking heeft (vgl. artikel 5.4.7 lid 1 Sv en HR 21 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1940, rechtsoverweging 4.2.2). De materiële gronden voor het uitvaardigen van het EOB – waaronder de rechtmatigheid en de proportionaliteit van de inbeslagneming in het licht van de beperking van het ongestoorde genot van het eigendom als gevolg van inbeslagneming – kunnen daarentegen wel in de uitvaardigende staat worden aangevochten (vgl. artikel 14 lid 2 Richtlijn). Verder is van belang dat het systeem van het EOB is gestoeld op het beginsel van wederzijdse erkenning en het daarmee verbonden beginsel van onderling vertrouwen tussen de lidstaten van de Europese Unie. Dit beginsel vereist, met name wat de ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid betreft, dat elk van de lidstaten, behoudens uitzonderlijke omstandigheden, ervan uitgaat dat alle andere lidstaten het Unierecht en, meer in het bijzonder, de door dat recht erkende grondrechten in acht nemen (vgl. HvJ EU 18 december 2014, Advies 2/13, ECLI:EU:C:2014:2454, overweging 191). Bij de behandeling en de beoordeling van een klaagschrift dat is ingediend op grond van artikel 5.4.10 lid 1 in samenhang met artikel 552a Sv heeft daarom als uitgangspunt te gelden dat de uitvaardigende staat de grondrechten – waaronder het recht op (ongestoord genot van) eigendom – naleeft.
2.6.5
Het voorgaande brengt met zich dat de omstandigheid dat als gevolg van inbeslagneming en overdracht van bewijsmateriaal op grond van een EOB het ongestoorde genot van het eigendom van het betreffende voorwerp wordt beperkt, geen aanleiding geeft voor het oordeel dat geen ‘fair balance’ is getroffen tussen het algemeen belang enerzijds en de bescherming van het individuele recht op ongestoord genot van eigendom anderzijds. Die omstandigheid levert daarom geen gegronde reden op om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten, als bedoeld in artikel 5.4.4 lid 1, aanhef en onder f, Sv. Ook de enkele mogelijkheid dat na overdracht van het bewijsmateriaal in een procedure in de uitvaardigende staat beslissingen worden genomen over de vraag aan wie het eigendomsrecht op het betreffende voorwerp toekomt of beslissingen worden genomen die tot een verlies van het eigendomsrecht zouden kunnen leiden, levert niet zo’n gegronde reden op.
2.6.6
Het uitgangspunt dat de uitvaardigende staat geacht moet worden de grondrechten – waaronder het recht op (ongestoord genot van) eigendom – na te leven, lijdt alleen uitzondering in het geval dat door of namens de klager voldoende onderbouwd is aangevoerd dat de bescherming van het door artikel 1 Eerste Protocol EVRM en artikel 17 Handvest gewaarborgde recht op (ongestoord genot van) eigendom evident tekortschiet (vgl. EHRM 25 mei 2016, nr. 17502/07 (Avotiņš/Letland), overweging 116). Komt de rechter vervolgens tot het oordeel dat de bescherming van het door artikel 1 Eerste Protocol EVRM en artikel 17 Handvest gewaarborgde recht op (ongestoord genot van) eigendom in de uitvaardigende staat evident zou tekortschieten als uitvoering wordt gegeven aan het EOB, dan doet zich de situatie voor dat er een gegronde reden is om aan te nemen dat de uitvoering van het EOB niet verenigbaar is met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten.Hierbij is nog het volgende van belang. Bij de beoordeling of zich zo’n situatie voordoet, kan de rechter onder omstandigheden betrekken of de officier van justitie voornemens is op grond van artikel 5.4.9 lid 2 Sv te bedingen dat over te dragen bewijsmateriaal zal worden teruggezonden zodra daarvan het voor de strafvordering nodige gebruik is gemaakt, dan wel de officier van justitie zo’n beding heeft gehanteerd als het bewijsmateriaal op grond van artikel 5.4.9 lid 3 Sv voorlopig ter beschikking is gesteld. Dat de officier van justitie niet dat voornemen heeft, dan wel niet zo’n beding heeft gehanteerd, brengt echter nog niet met zich dat van een gegronde reden zoals hiervoor genoemd, sprake is. Van belang is verder dat de rechter die oordeelt over een klaagschrift dat is ingediend op grond van artikel 5.4.10 lid 1 in samenhang met artikel 552a Sv, niet zelf de bevoegdheid heeft om aan de erkenning of uitvoering van een EOB de voorwaarde te verbinden dat het over te dragen bewijsmateriaal zal worden teruggezonden zodra daarvan het voor de strafvordering nodige gebruik is gemaakt.
2.6.7
Uit het vorenstaande volgt dat er als uitgangspunt van kan worden uitgegaan dat de uitvaardigende staat het recht op (ongestoord genot van) eigendom naleeft en dat alleen in uitzonderlijke gevallen de beperkingen op dat recht die voortvloeien uit een inbeslagneming op grond van een EOB, grond vormen voor het door Nederland als uitvoerende staat weigeren van de erkenning of uitvoering van dat EOB overeenkomstig artikel 5.4.4 lid 1 Sv. Bij de behandeling en de beoordeling van een klaagschrift dat is ingediend op grond van artikel 5.4.10 lid 1 in samenhang met artikel 552a Sv zal daarom doorgaans moeten worden aangenomen dat met de mogelijkheid om tegen de inbeslagneming (ook) een rechtsmiddel aan te wenden in de uitvaardigende staat, een voldoende waarborg bestaat dat het recht op (ongestoord genot van) eigendom wordt gerespecteerd.
Het oordeel van de Hoge Raad
2.7
De rechtbank heeft in deze zaak geoordeeld dat er geen redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het EOB niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten, meer specifiek met het gestelde eigendomsrecht van de klager. Daarbij heeft de rechtbank betrokken dat het onderzoek naar de diefstal van modellocomotieven en -wagons nog loopt en nog geen duidelijkheid bestaat wat betreft het eigendomsrecht op de inbeslaggenomen voorwerpen. Dat oordeel geeft niet blijk van een onjuiste rechtsopvatting en is, mede in het licht van wat namens de klager is aangevoerd, niet onbegrijpelijk.
2.8
Het cassatiemiddel faalt.
3. Beslissing
De Hoge Raad verwerpt het beroep.
Deze beschikking is gegeven door de vice-president M.J. Borgers als voorzitter, en de raadsheren T. Kooijmans en F. Posthumus, in bijzijn van de waarnemend griffier E. Schnetz, en uitgesproken ter openbare terechtzitting van 16 april 2024.
Conclusie 27‑02‑2024
Inhoudsindicatie
Conclusie AG. Beklag (art. 552a en 5.4.10 Sv) over beslag op goederen die n.a.v. EOB in beslag zijn genomen o.g.v. art. 94 Sv. Weigeringsgrond ex art. 5.4.4.f Sv van toepassing? Falend middel over oordeel rb dat de uitvoering van het EOB niet onverenigbaar is met het eigendomsrecht van de klager omdat art. 17 Handvest EU en art. 1 EP EVRM geen absoluut recht op eigendom bevatten. Conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep
Partij(en)
PROCUREUR-GENERAAL
BIJ DE
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
Nummer 23/04275 Br
Zitting 27 februari 2024
CONCLUSIE
T.N.B.M. Spronken
In de zaak
[klager] ,
geboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1977,
hierna: de klager
1. Het cassatieberoep
1.1
De rechtbank Amsterdam heeft bij beschikking van 11 oktober 2023 het op grond van art. 5.4.10 jo art. 552a Sv ingediende klaagschrift van de klager, strekkende tot opheffing van het beslag en teruggave aan de klager van de onder hem op de voet van art. 94 Sv in beslag genomen voorwerpen, ongegrond verklaard.1.
1.2
Het cassatieberoep is ingesteld namens de klager. J.W.D. Roozemond, advocaat te Utrecht, heeft één middel van cassatie voorgesteld.
2. Aanleiding en verloop van de procedure
2.1
Op 10 augustus 2022 is door het Duitse openbaar ministerie bij de arrondissementsrechtbank te München in de Bondsrepubliek Duitsland (hierna: de Duitse autoriteiten) een Europees onderzoeksbevel (EOB) uitgevaardigd in het kader van een strafrechtelijk onderzoek naar diefstal van modellocomotieven en -wagons. Naar aanleiding van dit bevel is op 4 april 2023 onder de klager een aantal modeltreinen in beslag genomen op de voet van art. 94 lid 1 Sv (om de waarheid aan de dag te brengen).
2.2
De Duitse autoriteiten hebben om geheimhouding van dit EOB gevraagd. Het EOB en de onderliggende stukken zijn daarom niet aan de verdediging verstrekt.
2.3
Namens de klager is op 19 april 2023 een op art. 5.4.10 Sv jo art. 552a Sv gebaseerd klaagschrift ingediend dat strekt tot opheffing van het beslag en teruggave aan de klager van de onder hem in beslag genomen goederen. Het klaagschrift is op 27 september 2023 in openbare raadkamer behandeld. De meervoudige raadkamer van de rechtbank Rotterdam heeft op 11 oktober 2023 het beklag ongegrond verklaard.
2.4
Het middel is gericht tegen het oordeel van de rechtbank dat er geen redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het EOB niet verenigbaar is met het eigendomsrecht van de klager.
3. De beschikking
3.1
De rechtbank heeft het standpunt van klager voor zover relevant voor de bespreking van het middel als volgt weergegeven:
“Het klaagschrift strekt tot opheffing van de gelegde beslagen en teruggave aan de klager van de in beslag genomen goederen: Daartoe is het volgende aangevoerd. Overdracht aan de Duitse autoriteiten van de inbeslaggenomen goederen levert een flagrante schending van het eigendomsrecht van klager op omdat de Duitse autoriteiten de goederen waarschijnlijk niet zullen retourneren aan klager. De vraag of klager eigenaar van de goederen is, is een civielrechtelijke kwestie die uitgezocht dient te worden wanneer de goederen aan klager zijn geretourneerd. Klager verzet zich niet tegen het onderzoek dat verricht dient te worden, maar wil de goederen daarna terug. Subsidiair is daarom het verzoek gedaan aan de uitvoering van het EOB de voorwaarde te verbinden dat de goederen aan klager worden geretourneerd.”
In aanvulling hierop maak ik melding van hetgeen de raadsman blijkens het proces-verbaal van de raadkamerzitting op 27 september 2023 naar voren heeft gebracht:
“De raadsman wordt in de gelegenheid gesteld het woord te voeren en deelt mee:
De vraag die voorligt is of er sprake is van een flagrante schending van het eigendomsrecht van mijn cliënt. Opgemerkt moet worden dat - anders dan de officier van justitie in het schriftelijk standpunt stelt - die schending er wel is. Het eigendomsrecht is een fundamenteel recht. De Hoge Raad zegt dat bij de beantwoording van de vraag de rechter niet behoort te treden in burgerlijke eigendomsgeschillen en bezitskwesties.
We weten helemaal niet of de beste man in Duitsland wel de rechtmatige eigenaar van de modeltreinen was. Dit is bij uitstek een burgerlijke kwestie die bij de civiele rechter thuishoort. Vaststaat dat mijn cliënt te goeder trouw heeft gehandeld. Bij geen van zijn aankopen heeft hij enige twijfel gehad. Alleen bij de laatste aankoop heeft hij na de afronding van de koop bij de fabrikant geïnformeerd. Zo is het balletje gaan rollen. Als hij niets gezegd had was er geen agent aan te pas gekomen. Ik wil met name het uitgangspunt uit artikel 116 Sv opmerken. Spullen moeten terug naar de beslagene. Het Europees Onderzoeksbevel (hierna: EOB) is bedoeld om de waarheid aan de dag te leggen, maar het is niet de bedoeling dat de Duitse autoriteiten kunnen bepalen dat de treinen terug moeten naar de Duitse eigenaar. Als dat wel het gevolg is, dan is er sprake van een flagrante schending van het eigendomsrecht van mijn cliënt. De Duitse wet kent geen regeling zoals de Nederlandse wet. Het Duitse recht zet mijn cliënt op achterstand. Het laatste wat ik wil opmerken is dat uit de e-mails blijkt dat de Duitsers voornemens zijn om de spullen terug te geven aan de eigenaar. Er wordt in de e-mail van 2 augustus jl. gezegd dat als blijkt dat de producten niet van diefstal afkomstig zijn, mijn cliënt de spullen terug zou krijgen. Met andere woorden: indien de spullen wel van diefstal afkomstig blijken te zijn, dan krijgt mijn cliënt ze niet terug. Dan kan mijn cliënt zelfschade gaan verhalen in Duitsland op degene die de spullen gestolen heeft. Mijn cliënt heeft gedaan wat van een goede burger verwacht wordt: hij heeft zelf de politie gebeld. Hij verzet zich ook niet tegen verder onderzoek, maar hij wil daarna de treinen terug. Ik heb ook nog gevraagd of het onderzoek in Nederland gedaan kan worden, maar dat gaat niet. Daarom wil mijn cliënt de treinen graag terug als het onderzoek klaar is, en dan kan er eventueel een civielrechtelijke procedure worden gestart.
(…)
De voorzitter houdt voor dat noch artikel 17 van het Handvest noch artikel 1 van het 1 e. Protocol bij het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) een absoluut eigendomsrecht kent.
De raadsman reageert: Dat ontken ik ook niet, Ook het 1e Protocol van het EVRM is van toepassing door artikel 6 van het EVRM. Er zijn natuurlijk altijd mogelijkheden om dat recht in te perken, maar dat neemt niet weg dat heel veel van die rechten bij wet kunnen worden beperkt De vraag is of, wanneer dat als weigeringsgrond is opgenomen, die bepalingen er dan toe leiden dat het eigendomsrecht kan worden ingeperkt en of je dan daardoor niet een soort dode letter creëert. We kunnen dan niets meer.”
3.2
De rechtbank heeft het klaagschrift ongegrond verklaard en in dat verband overwogen:
“ToetsingskaderGelet op hetgeen de Hoge Raad hierover in zijn beschikking van 21 december 2021 (ECLLNL:HR:2021:1940) heeft overwogen, wordt het volgende voorop gesteld.
Het systeem van het EOB is gestoeld op het beginsel van wederzijdse erkenning tussen lidstaten van de Europese Unie. Dat brengt met zich dat de ruimte om af te zien van erkenning en tenuitvoerlegging van een EOB beperkt is. Alleen als één van de in Richtlijn 2014/41 /EU opgenomen weigeringsgronden van toepassing is. wordt erkenning en uitvoering van een EOB geweigerd. De materiële gronden voor het uitvaardigen van het EOB kunnen alleen in de uitvaardigende staat worden aangevochten.
Bij de behandeling van een klaagschrift op grond van artikel 5.4.10 juncto artikel 552a Sv doet de rechter geen onderzoek naar de gronden voor het uitvaardigen van het EOB waarvan de uitvoering heef geleid tot indiening van het klaagschrift (artikel 5.4.10 lid S Sv). De rechter toetst, mede gelet op artikel 5.4.7 lid I Sv, ook niet de proportionaliteit van de inbeslagnemingen van de daarop volgende overdracht van voorwerpen die het bewijsmateriaal vormen waarop het EOB betrekking heeft. Het staat wel ter beoordeling aan de rechter of zich, gelet op artikelen 5.4.3, 5.4.4 en 5.4.6 Sv een grond voordoet voor het weigeren van de erkenning of de uitvoering van het EOB dan wel voor uitstel van de erkenning of de uitvoering van het EOB. Daarnaast kan de rechter in voorkomende gevallen ook beoordelen of de bevoegdheid waarmee uitvoering is gegeven aan het EOB rechtmatig is toegepast. De rechter moet zich daarbij beperken tot een onderzoek naar de formaliteiten waaraan de inbeslagneming moet voldoen. Verweren die raken aan de rechtmatigheid van het voortduren van het beslag moeten, gelet op het beginsel van wederzijdse erkenning, door de rechter van de uitvoerende staat buiten beschouwing worden gelaten.
Verder staat in deze klaagschriftprocedure ter beoordeling of de in beslag genomen voorwerpen het bewijsmateriaal betreffen waarop het EOB betrekking heeft en die de uitvaardigende autoriteit met dat bevel beoogt te verkrijgen. Daarbij is van belang dat de uitvaardigende staat het te verkrijgen bewijsmateriaal in het EOB globaal mag omschrijven, omdat het voor de uitvaardigende staat niet steeds op voorhand vaststaat welk bewijsmateriaal precies aanwezig is in de uitvoerende staat, terwijl het de autoriteiten van de uitvaardigende staat zijn die het best kunnen bepalen welke voorwerpen of gegevens relevant zijn voor het strafrechtelijk onderzoek aldaar.
Bij de beoordeling van een klaagschrift dat betrekking heeft op inbeslagneming op grond van een EOB is - anders dan wanneer het gaat om de beoordeling van een klaagschrift dat betrekking heeft op inbeslagneming die ten behoeve vaneen Nederlandse strafzaak heeft plaatsgevonden - dus niet de vraag aan de orde of het belang van strafvordering het voortduren van het beslag vordert. Aan het systeem van het EOB ligt immers ten grondslag dat met de uitvaardiging van een EOB het belang van strafvordering in de uitvaardigende staat - in de zin van het belang van de uitvaardigende staat bij de uitvoering van het EOB en de overdracht van de resultaten daarvan ten behoeve van de strafrechtelijke procedure in de uitvaardigende staat - wordt verondersteld aanwezig te zijn.
Overwegingen De rechtbank stelt vast dat de Duitse autoriteiten een EOB hebben uitgevaardigd in het kader van een lopend strafrechtelijk onderzoek naar de diefstal van een hoeveelheid modeltreinen. Dit EOB is door de officier van justitie erkend. De inbeslagneming die naar aanleiding van dit EOB heeft plaatsgevonden, heeft overeenkomstig de daarvoor geldende voorschriften, zoals vermeld in de artikelen 94 en 96 Sv, plaatsgevonden. De inzet van deze bevoegdheid is naar Nederlands recht rechtmatig geschied.
De inbeslaggenomen goederen betreffen het bewijsmateriaal waarop het EOB betrekking heeft en hetgeen de Duitse autoriteiten met dit EOB beogen te verkrijgen. Deze goederen zijn dus in beslag genomen met het oog op de waarheidsvinding in het genoemde Duitse strafrechtelijk onderzoek. Dit onderzoek loopt nog en daarmee is het belang van strafvordering gegeven.
Tot slot stelt de rechtbank vast dat zich geen weigeringsgronden op grond van de artikelen 5.4.3 en 5.4.4 Sv voordoen. Er zijn geen redenen om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie(HvEU) op Nederland als uitvoerende staat rusten, meer specifiek met het eigendomsrecht van klager. Artikel 17 van het HvEU noch artikel 1 van het eerste protocol bij het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) erkennen een absoluut eigendomsrecht. In beide gevallen is bepaald dat het recht kan worden beperkt in het algemeen belang en in gevallen en onder voorwaarden bij wet voorzien. Op voorhand bij de Duitse autoriteiten bedingen dat de goederen na het onderzoek aan de klager dienen te worden geretourneerd zou dan ook vooruitlopen op de feiten zijn, en misschien ook een schending van andermans eigendomsrecht kunnen betekenen.
Gelet op het voorgaande zal het beklag ongegrond worden verklaard en zal ook het subsidiaire verzoek van de klager om te bepalen dat de goederen na het onderzoek door de Duitse autoriteiten aan hem dienen te worden geretourneerd, worden afgewezen.
De rechtbank merkt ten overvloede op dat de klager zich, na overdracht van deze goederen, (alsnog) tot de Duitse autoriteiten kan wenden met een verzoek tot teruggave van deze goederen of de officier van justitie kan verzoeken deze wens van klager bij overdracht aan de Duitse autoriteiten te vermelden.”
4. Het middel
4.1
Het middel bevat twee deelklachten die gezamenlijk kunnen worden besproken. De klachten hebben betrekking op het oordeel van de rechtbank dat zich geen weigeringsgronden als bedoeld in art. 5.4.4. Sv voordoen die in de weg staan aan de overdracht van de inbeslaggenomen voorwerpen aan de autoriteiten van Duitsland en dat er geen redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig art. 6 Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) en het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie(Handvest EU) op Nederland als uitvoerende staat rusten, “meer specifiek met het eigendomsrecht van klager”. Volgens de steller van het middel miskent de rechtbank met dit oordeel dat art. 6 VEU in verbinding met art. 17 Handvest EU en art. 1 van het Eerste Protocol EVRM maken dat het eigendomsrecht van de klager een “mensenrecht” is dat op grond van de in art. 5.4.4. lid 1 aanhef en onder f geformuleerde weigeringsgrond beschermd dient te worden.
5. Wets- en verdragsartikelen
5.1
Voor ik de bespreking van het middel zijn de navolgende bepalingen van belang:
- Art. 6 VEU:
“1. De Unie erkent de rechten, vrijheden en beginselen die zijn vastgesteld in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie van 7 december 2000, als aangepast op 12 december 2007 te Straatsburg, dat dezelfde juridische waarde als de Verdragen heeft.
De bepalingen van het Handvest houden geenszins een verruiming in van de bevoegdheden van de Unie zoals bepaald bij de Verdragen.
De rechten, vrijheden en beginselen van het Handvest worden uitgelegd overeenkomstig de algemene bepalingen van titel VII van het Handvest betreffende de uitlegging en toepassíng ervan, waarbij de in het Handvest bedoelde toelichtingen, waarin de bronnen van deze bepalingen vermeld zijn, terdege in acht genomen worden.
2. De Unie treedt toe tot het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden. Die toetreding wijzigt de bevoegdheden van de Unie, zoals bepaald in de Verdragen, niet.
3. De grondrechten, zoals zij worden gewaarborgd door het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden en zoals zij voortvloeien uit de constitutionele tradities die de lidstaten gemeen hebben, maken als algemene beginselen deel uit van het recht van de Unie.”
- Art. 17 Handvest EU:
“1. Eenieder heeft het recht de goederen die hij rechtmatig heeft verkregen, in eigendom te bezitten, te gebruiken, erover te beschikken en te vermaken. Niemand mag zijn eigendom worden ontnomen, behalve in het algemeen belang, in de gevallen en onder de voorwaarden waarin de wet voorziet en mits het verlies tijdig op billijke wijze wordt vergoed. Het gebruik van de goederen kan bij wet worden geregeld, voor zover het algemeen belang dit vereist.2. Intellectuele eigendom is beschermd.”
- Art. 1 Eerste Protocol bij het EVRM:
"Iedere natuurlijke of rechtspersoon heeft recht op het ongestoord genot van zijn eigendom. Aan niemand zal zijn eigendom worden ontnomen behalve in het algemeen belang en onder de voorwaarden voorzien in de wet en in de algemene beginselen van internationaal recht.
De voorgaande bepalingen tasten echter op geen enkele wijze het recht aan, dat een staat heeft om die wetten toe te passen, die hij noodzakelijk oordeelt om het gebruik van eigendom te reguleren in overeenstemming met het algemeen belang of om de betaling van belastingen of andere heffingen of boeten te verzekeren."
- Artikel 5.4.4 lid 1 Sv:
“1. De erkenning of uitvoering van een Europees onderzoeksbevel wordt geweigerd, wanneer na overleg met de uitvaardigende staat en nadat indien nodig de uitvaardigende autoriteit is verzocht om onverwijld aanvullende gegevens te verstrekken, moet worden vastgesteld dat:
(…)
f. er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die overeenkomstig artikel 6 VEU en het Handvest op Nederland als uitvoerende staat rusten.”
6. Bespreking van het middel
6.1
De vraag die voorligt is of het eigendomsrecht een weigeringsgrond als bedoeld in art. 5.4.4. lid 1 onder f Sv oplevert en dient te worden beschouwd als een fundamenteel recht dat maakt dat moet worden afgezien van erkenning en uitvoering van het onderhavige EOB.
6.2
Vooropgesteld moet worden dat het systeem van het EOB is gebaseerd op wederzijdse erkenning en het daarmee verbonden beginsel van onderling vertrouwen tussen de lidstaten van de Europese Unie. Het onderlinge vertrouwen biedt volgens het Hof van Justitie (HvJ) de mogelijkheid “om een ruimte zonder binnengrenzen te verwezenlijken en in stand te houden. Dit beginsel vereist, met name wat de ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid betreft, dat elk van de lidstaten, behoudens uitzonderlijke omstandigheden, ervan uitgaat dat alle andere lidstaten het Unierecht en, meer in het bijzonder, de door dat recht erkende grondrechten in acht nemen”.2.Dat brengt met zich dat de mogelijkheid om af te zien van erkenning en tenuitvoerlegging van een EOB beperkt is.
6.3
Alleen als één van de – imperatieve – weigeringsgronden van artikel 5.4.4 Sv zich voordoet, wordt de erkenning van het EOB geweigerd.3.De grond waar de steller van het middel een beroep op doet is art. 5.4.4. lid 1 onder f Sv: indien er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het EOB niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die art. 6 van VEU en het Handvest EU aan Nederland stelt. In de praktijk wordt er door lidstaten zelden een beroep op deze weigeringsgrond gedaan, hetgeen niet verwonderlijk is nu het systeem van het EOB als uitgangspunt huldigt dat iedere lidstaat de grondrechten respecteert.4.
6.4
De rechtbank heeft vastgesteld dat zich in onderhavige zaak geen weigeringsgronden voordoen en meer specifiek dat de uitvoering van het EOB niet onverenigbaar is met het eigendomsrecht van de klager omdat art. 17 Handvest EU en art. 1 Eerste Protocol EVRM geen absoluut recht op eigendom bevatten. In beide gevallen is bepaald dat het recht kan worden beperkt in het algemeen belang en in gevallen en onder voorwaarden bij wet voorzien. Verder heeft de rechtbank in dit verband benadrukt dat de goederen eerst door de Duitse autoriteiten moeten worden onderzocht voordat beslissingen met betrekking tot het eigendom en eventuele teruggave van de voorwerpen aan de orde zijn. Hieruit leid ik af dat de rechtbank onder ogen heeft gezien dat in art. 17 Handvest EU en art. 1 Eerste Protocol EVRM een proportionaliteitsvereiste ligt besloten dat overeenkomstig het door haar vooropgestelde juridisch kader niet aan de orde is bij een beklag als het onderhavige.
6.5
In de cassatieschriftuur wordt aangevoerd dat Duitsland en Nederland verschillende regelgeving kennen wat betreft de civielrechtelijke eigendomsverkrijging en de daarop van toepassing zijnde bewijslastverdeling. Door het overbrengen van de goederen naar Duitsland, wordt Duits recht van toepassing waardoor de klager in een nadeliger positie komt te verkeren. Gesteld wordt dat de klager daardoor evident in zijn eigendomsrecht wordt geschaad en nu er geen voorwaarden kunnen worden verbonden aan de overdracht van goederen in het kader van een EOB, het maar de vraag is of de klager ooit zijn spullen terugkrijgt dan wel gecompenseerd wordt voor zijn schade. Dat is volgens de steller van het middel een dermate flagrante schending van het eigendomsrecht van de klager dat de uitvoering van het EOB niet verenigbaar is met het recht van de klager en om die reden moet worden geweigerd.
6.6
Ik kan de steller van het middel hierin niet volgen. De rechtsbescherming die in de uitvoerende lidstaat kan worden geboden aan degene die wordt getroffen door in het kader van een EOB uitgevoerde opsporingsbevoegdheden is als gevolg van het beginsel van wederzijdse erkenning, zoals hiervoor al opgemerkt, zeer beperkt. Dat betekent dat inhoudelijke verweren ten aanzien van (een schending van) het eigendomsrecht alleen ten overstaan van de rechter in de uitvaardigende lidstaat gevoerd kunnen worden. De rechter in de uitvoerende lidstaat kan en mag zich hierover niet uitlaten. Dat zou ook niet kunnen gelet op het summiere karakter van de beklagprocedure en de beperkte informatie waarover de rechter in de uitvoerende lidstaat beschikt. De regeling van het EOB is volledig gestoeld op het uitgangspunt dat de betrokkene in de uitvaardigende staat een effectief rechtsmiddel ter beschikking staat, om voor zijn (grond)rechten op te komen.5.
6.7
De conclusie is dan ook dat de beslissing van de rechtbank geen blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting en toereikend is gemotiveerd.6.
7. De conclusie
7.1
Het middel faalt.
7.2
Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden beschikking aanleiding behoren te geven.
7.3
Deze conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep.
De procureur-generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden
AG
Voetnoten
Voetnoten Conclusie 27‑02‑2024
HvJ 18 december 2014, ECLI:EU:C:2014:2454, NJ 2015/410, m.nt. E.A. Alkema (advies over de toetreding van de EU tot het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden. Verenigbaarheid van dit ontwerp met het VEU en het VWEU), par. 191. Zie uitgebreider over het interstatelijke vertrouwensbeginsel AG Paridaens in haar conclusie voorafgaand aan HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, m.nt. J.M. Reijntjes randnr. 5.3 en de HR in rov. 6.13.
Zie ook uitgebreider hierover: T.M. de Groot en P. van Glabbeek, ‘Het Europees onderzoeksbevel: vergaande Europese samenwerking op basis van het beginsel van wederzijdse erkenning”, NTS 2022, nr. 3., p. 142.
Verslag Commissie over de uitvoering van Richtlijn 2014/41/EU van het Europees Parlement en de Raad van 3 april 2014 betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken, COM/2021/409 final, 20 juli 2021, p. 13.
Dat de praktijk mogelijk weerbarstiger is dan de theorie, kan de klager in deze beklagprocedure niet helpen;T.M. de Groot en P. van Glabbeek, a.w. suggereren op p. 152 dan ook, nadat zij zich hebben afgevraagd of de betrokkene wel zijn weg weet te vinden in een hem juridisch onbekend landschap, dat het aanbeveling verdient dat de officier van justitie de betrokkene hierbij actief op weg helpt.
Zie ook: HR 8 maart 2011, ECLI:NL:HR:2011:BP1153 waarin werd geklaagd dat de overdracht van de inbeslaggenomen stukken van overtuiging aan de Belgische autoriteiten 'een wezenlijke belemmering van eigendomsrechten' van de betrokkene opleverde. Deze klacht, in wezen een beroep op het proportionaliteitsbeginsel, gaf naar het oordeel van de Hoge Raad blijk van miskenning van de in rov. 2.3 weergegeven maatstaf te weten dat “als uitgangspunt heeft te gelden dat, indien een verzoek als het onderhavige is gegrond op een verdrag - zoals hier het geval is - op grond van art. 552k, eerste lid, Sv aan dat verzoek zoveel mogelijk het verlangde gevolg dient te worden gegeven. Deze bepaling dient aldus te worden verstaan dat slechts van inwilliging van het verzoek kan worden afgezien indien zich belemmeringen van wezenlijke aard voordoen die voortvloeien uit het toepasselijke verdrag onderscheidenlijk de wet, in het bijzonder art. 552l Sv, dan wel indien door de inwilliging van het rechtshulpverzoek wordt gehandeld in strijd met fundamentele beginselen van Nederlands strafprocesrecht (vgl. HR 19 maart 2002, LJN ZD2927, NJ 2002/580)”; HR 23 juni 2020, ECLI:NL:HR:2020:1108; HR 5 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:511.
Beroepschrift 10‑01‑2024
Hoge Raad der Nederlanden
Postbus 20303
2500 EH DEN HAAG
retouradres: Postbus 13266 3507 LG UTRECHT
Verstuurd via MijnZaak
Cassatieschriftuur
Griffienummer: S 23/04275 br
Betekening aanzegging: 28 december 2023
Edelhoogachtbare Heren, Vrouwen:
Inleiding
1.
Ondergetekende, als daartoe door de verdachte bijzonder gevolmachtigd, mr. J.W.D. Roozemond, advocaat te Utrecht, heeft hierbij de eer aan u Edelhoogachtbaar College te doen toekomen een schriftuur van cassatie ten vervolge op het door [klager], geboren op [geboortedatum] 1977 (hierna: cliënt), ingestelde beroep in cassatie tegen de beschikking van de rechtbank Rotterdam d.d. 11 oktober 2023 met raadkamernummer 23-009994 en alle beslissingen die door de rechtbank ter terechtzitting(en) zijn genomen. In genoemde beschikking heeft de rechtbank het beklag van cliënt ongegrond verklaard.
Middelen van cassatie
1.
Als grond van cassatie heeft ondergetekende de eer voor te dragen:
Middel I : Schending eigendomsrecht
2.
schending van het recht en/of verzuim van vormen, waarvan de niet-naleving met nietigheid wordt bedreigd, althans zodanige nietigheid voortvloeit uit de aard van de niet in acht genomen vormen, in het bijzonder art. 5.4.4. lid 1 onder f Sv in verbinding met de artt. 6 VEU in verbinding met de artt. 17 Handvest EU en 1 Eerste protocol EVRM en wel om het navolgende:
Beslissing
3.
De rechtbank heeft in voornoemde beschikking beslist dat het beklag ongegrond is. De motivering daarvoor is dat het eigendomsrecht van cliënt een recht is dat beperkt kan worden in de gevallen die bij wet zijn voorzien.
4.
Uit de redenering van de rechtbank volgt dat de bepalingen ten aanzien van het EOB een dergelijke beperking opleveren, nu de rechtbank overweegt dat zich geen weigeringsgronden voordoen met als motivering dat de bepalingen ten aanzien van het eigendomsrecht kunnen worden beperkt.
Maatstaf
5.
6.
Artikel 116 Sv schrijft voor dat een voorwerp waarvan op enig moment het beslag wordt opgeheven, wordt teruggegeven aan degene bij wie het voorwerp in beslag is genomen.
7.
Artikel 5.4.4. Sv schrijft voor onder welke omstandigheden de erkenning van een EOB dient te worden geweigerd, waaronder het geval dat gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar zouden zijn met de verplichtingen op grond van artikel 6 VEU en het Handvest.
Jurisprudentie
8.
Uit de vaste jurisprudentie van de Hoge Raad volgt dat als gevolg van het interstatelijk vertrouwensbeginsel terughoudend dient te worden getoetst, maar dat het wel ter beoordeling staat aan de rechter of zich een weigeringsgrond voordoet.1.
9.
Voorts volgt uit de jurisprudentie van de Hoge Raad dat de strafrechter bij de beoordeling van beklag niet behoort te treden in de beslechting van burgerrechtelijke eigendoms- en bezitskwesties, maar civielrechtelijke aspecten mogen wel worden betrokken.2.
Toepassing
Deelklacht 1
10.
De motivering van de rechtbank geeft blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Door te stellen dat het eigendomsrecht een recht is dat beperkt kan worden door de artikelen die samenhangen met de erkenning van het EOB, miskent de rechtbank dat juist artikel 5.4.4. Sv in de wet is opgenomen om rechten van burgers te beschermen tegen een te vergaande toepassing van het interstatelijk vertrouwensbeginsel.
11.
De rechtbank hanteert daarmee een cirkelredenering die niet juist kan zijn. Immers, het eigendomsrecht is niet absoluut en kan beperkt worden, maar als de artikelen (in dit geval titel 4 van boek 5) dat het eigendomsrecht beperkt een uitzondering op die beperking toestaat door het opnemen van weigeringsgronden (5.4.4. Sv), dan zou die weigeringsgrond met een beroep op het eigendomsrecht om dezelfde reden weer beperkt kunnen worden. Zoals door de verdediging werd aangegeven tijdens de behandeling in raadkamer: ‘dan zijn de weigeringsgronden feitelijk een dode letter’. Dat kan niet de bedoeling zijn.
Conclusie
12.
Gelet op het voorgaande heeft de rechtbank het recht onjuist toegepast en dient op die grond de beschikking te worden vernietigd.
Deelklacht 2
13.
Voor zover de rechtbank heeft bedoeld te zeggen dat de schending van het eigendomsrecht verenigbaar is met de het bevel en het bevel daarom gewoon uitgevoerd kan worden, is deze beslissing onbegrijpelijk dan wel onvoldoende gemotiveerd.
14.
Zoals hiervoor opgemerkt is het uitgangspunt dat goederen teruggaan naar diegene bij wie het beslag is gelegd. De strafrechter zal zich niet uitlaten over civielrechtelijke geschillen, temeer het in onderhavige zaak niet alleen gaat om de vraag wie eigenaar is geworden, maar ook om de vraag welk land rechtsmacht heeft ten aanzien van het civielrechtelijke geschil en welk recht er van toepassing is. Dit levert een ontoelaatbare doorkruising op van het internationale civiele recht en het internationale strafrecht
15.
Uit artikel 10:127 BW volgt dat in ieder geval bepalend is voor het van toepassing zijnde recht, de vraag op welk grondgebied de zaak zich op dat moment bevindt. Zodra de beslagen goederen naar Duitsland worden overgebracht, is het Nederlandse recht niet meer van toepassing.
16.
In Duitsland gelden andere regels ten aanzien van eigendomsverkrijging dan in Nederland in het geval van de goede trouw. Dit nog los van eventuele procesrechtelijke aspecten ten aanzien van de bewijslast. Immers, het staat nog niet vast dat de goederen gestolen zijn en van wie, dat is nog in onderzoek. Kort en goed, door het overbrengen van de goederen naar Duitsland, wordt cliënt evident in zijn eigendomsrecht geschaad. Nu er geen voorwaarden kunnen worden verbonden aan de overdracht van goederen in het kader van een EOB, is het maar de vraag of cliënt ooit zijn spullen terugkrijgt dan wel gecompenseerd wordt voor zijn schade.
17.
Dat is een dermate flagrante schending van het eigendomsrecht van cliënt, dat de uitvoering van het bevel niet verenigbaar is met het recht van cliënt en om die reden moet worden geweigerd. De rechtbank heeft in zijn motivering niet gereageerd op deze argumentatie maar slechts gesteld dat op het eigendomsrecht een uitzondering kan worden gemaakt.
Conclusie
18.
Gelet op het voorgaande is de beslissing van de rechtbank onbegrijpelijk dan wel onvoldoende gemotiveerd, nu uit de beslissing niet volgt dat de rechtbank de schending van het eigendomsrecht heeft gewogen. De rechtbank heeft alleen gemotiveerd dat het eigendomsrecht niet absoluut is.
Cliënt verzoekt de hoge raad dat
Op vorenstaande gronden het u Edelhoogachtbaar College moge behagen, gemelde beschikking te vernietigen met een zodanige uitspraak als uw Edelhoogachtbaar College noodzakelijk voorkomt.
Utrecht, 10 januari 2024
mr. J.W.D. Roozemond, advocaat
Voetnoten
Voetnoten Beroepschrift 10‑01‑2024