4.2.4.2.2 Hof van Justitie

Het Hof van Justitie beschouwt art. 14 lid 2, onderdeel a Btw-richtlijn op grond van de bewoordingen en de opzet van art. 14 Btw-richtlijn als een lex specialis ten opzichte van art. 14 lid 1 Btw-richtlijn.1 Wil deze bepaling van toepassing zijn, dan dient aan drie cumulatieve voorwaarden te worden voldaan.2 In de eerste plaats moet de (juridische) eigendom van het vastgoed overgaan. Of de macht om als een eigenaar over het vastgoed te beschikken als bedoeld in art. 14 lid 1 Btw-richtlijn ook feitelijk overgaat is irrelevant. De formele overgang van de eigendom volstaat.3

In de tweede plaats moet die eigendomsovergang van het vastgoed plaatsvinden ingevolge een vordering door of namens de overheid dan wel krachtens de wet. In het Gmina Wrocław II-arrest heeft het Hof van Justitie een besluit van de president van het woiwodeschap Neder-Silezië in Polen tot overgang van de eigendom van gemeentelijk onroerend goed door Gmina Wrocław aan de fiscus als zodanig aangemerkt.4 En in het Gmina Wrocław III-arrest heeft het Hof van Justitie de omzetting van een recht van eeuwigdurend vruchtgebruik op bebouwde percelen met woonbestemming die in eigendom zijn van de gemeente Wrocław in een ‘vol’ eigendomsrecht van de vruchtgebruiker op grond van nationale wetgeving aangemerkt als een eigendomsovergang krachtens de wet.5 Uit deze arresten is naar mijn mening af te leiden dat de overheidsinstantie die het onteigeningsbesluit heeft genomen, namens wie het onteigeningsbesluit is genomen of die de onteigeningswetgeving heeft vastgesteld een ander kan zijn dan degene die de eigendom van het vastgoed verkrijgt. In Nederland is de vraag opgeworpen of het feit dat de eigendom op grond van de Onteigeningswet overgaat op de onteigenende partij door inschrijving van het rechterlijk vonnis waarin de onteigening wordt uitgesproken in de openbare registers, in de weg staat aan de toepassing van de nationale evenknie van art. 14 lid 2, onderdeel a Btw-richtlijn. Naar mijn mening is het antwoord op die vraag ontkennend. Ook in die situatie is sprake van een eigendomsovergang ingevolge een vordering door of namens de overheid.6 De vordering van de overheid tot onteigening, het onteigeningsbesluit, vormt immers de aanleiding tot het rechterlijk vonnis waarin de gevorderde onteigening van het vastgoed wordt uitgesproken.7 Naar mijn mening heeft hetzelfde te gelden voor de onteigening door de inschrijving van de onteigeningsakte in de openbare registers na de onherroepelijke bekrachtiging van de onteigeningsbeschikking van de onteigenende partij door de (bestuurs)rechter.8 Deze uitleg strookt naar mijn mening met het doel van art. 14 lid 2, onderdeel a Btw-richtlijn: het voorkomen van een verschillende behandeling van een vrijwillige eigendomsoverdracht en een gedwongen onteigening tegen vergoeding.

De derde en laatste voorwaarde voor de toepassing van art. 14 lid 2, onderdeel a Btw-richtlijn is dat de eigendomsovergang tegen betaling van een vergoeding plaatsvindt. Hiervoor is volgens het Hof van Justitie niet beslissend of sprake is van een eigendomsovergang onder bezwarende titel, aangezien de eis van een bezwarende titel en de jurisprudentie inzake leveringen van goederen onder bezwarende titel geen betrekking heeft op art. 14 lid 2, onderdeel a Btw-richtlijn, maar op art. 2 lid 1, onderdeel a Btw-richtlijn.9 Niettemin is er volgens het Hof wel een element van wederkerigheid vereist in de zin van een rechtstreeks verband tussen de eigendomsovergang en de vergoeding.10 Dit verband houdt in dat als er geen eigendomsovergang plaatsvindt, er geen vergoeding wordt betaald en vice versa. De vergoeding moet dus betaald worden, omdat het vastgoed is onteigend.11 Bij een onteigening van vastgoed waarbij aanspraak bestaat op een vergoeding zal aan de derde voorwaarde daarom steeds worden voldaan. Het lijkt erop dat het Hof van Justitie de ‘vergoedingsvoorwaarde’ in art. 14 lid 2, onderdeel a Btw-richtlijn uitlegt als een lex specialis van de eis van een bezwarende titel in art. 2 lid 1, onderdeel a Btw-richtlijn. Naar mijn mening is hiervoor geen steun te vinden in de richtlijnhistorie, het doel en de bewoordingen van art. 14 lid 2, onderdeel a Btw-richtlijn (zie paragraaf 4.2.4.2.1). Omdat het Hof van Justitie wederkerigheid eist in die zin dat de (schade)vergoeding rechtstreeks verband houdt met de eigendomsoverdracht van het onteigende goed lijkt het resultaat echter niet te ‘bijten’ met de eis van een bezwarende titel in art. 2 lid 1, onderdeel a Btw-richtlijn (zie paragraaf 4.5).