53 Vaststellen van het niet-bestaan van een rechtsverhouding

In hoofdstuk 2 kwam aan de orde dat een definitie van de negatieve verklaring voor recht in de Nederlandse rechtspraak en literatuur niet te vinden is. In het gunstigste geval wordt verwezen naar de Duitse negative Feststellungsklage.1 De term negatieve verklaring voor recht is, net als de synoniemen leugnende Feststellungsklage en verneinende Feststellungsklage, ontstaan in de procesrechtelijke leer en rechtspraak, aldus Balzer.2 Hij wordt gebruikt om de vordering aan te duiden die ertoe strekt een niet-bestaan van een rechtsverhouding vast te stellen (§ 256 lid 1 ZPO).3 Volgens Van Schaick is het ‘praktisch nauwelijks denkbaar is dat tussen partijen onzekerheid zou bestaan over hun rechtsposities ten aanzien van het voorwerp van hun meningsverschil terwijl er tussen hen geen rechtsverhouding zou bestaan’.4 Dat verklaart waarschijnlijk waarom het onderscheid tussen de positieve en negatieve verklaring voor recht op andere wijze wordt gemaakt. Volgens Leimgruber is voor het onderscheid tussen een negatieve en positieve verklaring voor recht het Rechtsschutzziel bepalend.5 Leimgruber beschrijft dit als volgt:

Van een negatieve verklaring voor recht is dus volgens Leimgruber sprake als de gedaagde heeft gesteld een bepaald Recht of een bepaalde Anspruch te hebben op de eiser en de eiser een verklaring voor recht vordert die ertoe strekt het niet-bestaan van dat Recht of die Anspruch vast te stellen. De beschrijving die Leimgruber van de negatieve verklaring voor recht geeft, lijkt op de in hoofdstuk 2 besproken vroegere codificaties van de in § 256 I ZPO opgenomen mogelijkheid om het niet-bestaan van een rechtsverhouding te laten vaststellen.7 Zie bijvoorbeeld de volgende codificatie uit de Staat Pruisen: