2.4.3.2 Gevallen en kenmerken van hoofdelijkheid

In diverse gevallen zijn de vennoten van een maatschap hoofdelijk voor maatschapsschulden verbonden. Ik geef een kort overzicht van de relevante regels. Elders wordt besproken of het aantal gevallen van hoofdelijkheid naar komend recht moet worden uitgebreid, en of de aansprakelijkheid van een individuele vennoot in privé ten opzichte van de aansprakelijkheid van de vennoten gezamenlijk (met verhaalsrecht op het maatschapsvermogen) een hoofdelijk karakter heeft.1

Is een prestatie ondeelbaar of vloeit uit wet, gewoonte of rechtshandeling voort dat de schuldenaren ten aanzien van een zelfde schuld ieder voor het geheel aansprakelijk zijn, dan zijn zij hoofdelijk verbonden (art. 6:6 lid 2 BW). Ondeelbaar is bijvoorbeeld de verplichting tot levering van een specifieke zaak. Aangenomen wordt dat de verbintenis tot uitvoering van een bouwwerk (zoals het bouwen van een huis) ondeelbaar is.2 De opdracht aan een beroepsbeoefenaar tot een bepaalde verrichting schept als regel een ondeelbare verbintenis.3 De staatssecretaris van Financiën leek bij de invoering van de fiscale bepalingen over juridische splitsing van mening te zijn dat een belastingschuld ondeelbaar is.4 Een belastingschuld is echter een geldschuld en dus per definitie deelbaar.5 De verbintenis om iets niet te doen is naar de modernste inzichten geen ondeelbare verbintenis. Immers, als die verbintenis twee schuldenaren heeft, strekt nakoming door de een niet tot bevrijding van de ander.6 Wel kunnen de schuldenaren in dat geval op grond van een bijzondere wetsbepaling ieder hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de uit niet-naleving voortvloeiende schade.7

Andere voorbeelden van hoofdelijkheid krachtens de wet zijn de aansprakelijkheid van bestuurders van rechtspersonen bij onbehoorlijke taakvervulling (art. 2:9 lid 2 BW), de aansprakelijkheid van twee of meer personen die verplicht zijn tot vergoeding van dezelfde schade (art. 6:102 BW), de aansprakelijkheid van gezamenlijke opdrachtgevers en opdrachtnemers (art. 7:407 BW), de aansprakelijkheid van vennoten van een VOF (art. 18 WvK), de aansprakelijkheid van de commanditaire vennoot die het beheersverbod overtreedt (art. 21 WvK) en de aansprakelijkheid van vennoten van een maatschap voor rijksbelastingen (art. 33 Invorderingswet).8

Artikel 6:102 BW valt op. Rust op ieder van twee of meer personen een verplichting tot vergoeding van dezelfde schade, dan zijn zij hoofdelijk verbonden. Deze wetsbepaling schept geen aansprakelijkheid, maar verbindt het rechtsgevolg van hoofdelijkheid aan een uit anderen hoofde bestaande aansprakelijkheid.9 De regel heeft, net als de matigingsbevoegdheid van artikel 6:109 BW, betrekking op alle gevallen van een wettelijke verplichting tot schadevergoeding. Niet alleen bij onrechtmatige daad, maar ook bij wanprestatie. Wat betreft onrechtmatige daad gaat het om eigen daderaansprakelijkheid van twee of meer personen, maar ook om gevallen van gezamenlijke risicoaansprakelijkheid voor schade die voortvloeit uit andermans daad (art. 6:170-172 BW).10 In uitzonderlijke omstandigheden kan het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn dat een schuldeiser zich op wettelijke aansprakelijkheid beroept, of kan een beroep van de schuldenaar op matiging gerechtvaardigd zijn.11

Het in het oog springende kenmerk van hoofdelijkheid is dat ieder van de schuldenaren tot voldoening van de gehele prestatie verplicht is, met dien verstande dat door de betaling door een van hen de verbintenis te niet gaat.12 Iedere hoofdelijke schuldenaar is voor het geheel van de schuld verbonden (art. 6:7 lid 1 BW), maar er zijn uitzonderingen op deze regel. Wij zagen al dat het bij de aansprakelijkheid van de middellijk vertegenwoordigde principaal (art. 7:421 BW) om hoofdelijke aansprakelijkheid gaat,13 en dat de omvang van deze aansprakelijkheid niet (althans niet per se) gelijk is aan de verbondenheid van de andere hoofdelijk aansprakelijke persoon (i.c. de tussenpersoon). Het geval van hoofdelijke schuldenaren die niet tot eenzelfde bedrag aansprakelijk zijn, kan zich in meer gevallen voordoen. Bijvoorbeeld kan de aansprakelijkheid van de ene schuldenaar door de rechter zijn gematigd en die van de andere niet. Het kan ook zijn dat de ene hoofdelijk schuldenaar met de schuldeiser een dading heeft getroffen waarbij zijn schuld is verminderd, en de andere niet.14 Aansprakelijkheid voor het geheel is dan ook geen wezenskenmerk van hoofdelijkheid.15

Uit het voorbeeld van de borg blijkt dat ook afhankelijkheid en subsidiariteit niet aan hoofdelijkheid in de weg staan.16 Waar de wet spreekt van hoofdelijkheid, wordt gedoeld op een niet-afhankelijke en niet-subsidiaire vordering, tenzij uit de wet anders voortvloeit. Blijkens de totstandkomingsgeschiedenis van afdeling 6.1.2 BW geldt als uitgangspunt dat de vorderingsrechten van de schuldeiser jegens de hoofdelijke schuldenaren zelfstandig zijn, behalve voor zover uit de wet het tegendeel voortvloeit.17