3.2.2 Opvattingen van justitiabele leidend

Het leerstuk van de interpretatieve terughoudendheid past bij een subjectiverende uitleg van het begrip godsdienst.1 Het behelst het principe dat de uitleg van het rechtssubject zelf zoveel mogelijk leidend moet zijn bij de kwalificatie van diens uitingen en gedragingen als godsdienstig (zelfdefinitie). Voor de rechter betekent dit dat hij een subjectiverende wijze van kwalificeren toepast. De reden dat ik spreek van subjectiverende en niet van subjectieve kwalificatie is omdat ik het buitenstaander-standpunt wil benadrukken. Het is de rechter die godsdienst vanuit het subject voorstelt of beschouwt.2 De justitiabele bepaalt in een concrete casus de betekenis van het begrip godsdienst.3 We kunnen stellen dat een subjectiverende wijze van kwalificeren een kwalificatie is die de betekenis van godsdienst subjectief maakt, dat wil zeggen, afhankelijk van het rechtssubject.4

Bij wetgeving kunnen we spreken van een subjectiverende uitleg van het begrip godsdienst wanneer de wetgever bij de totstandkoming van wetgeving rekening houdt met de mogelijke opvattingen van het rechtssubject. Dit kan aan de orde zijn bij zowel het kwalificeren als het definiëren van een rechtsobject als religieus. In sommige gevallen kwalificeert de wetgever een uiting of gedraging als godsdienstig. Dit deed zich bijvoorbeeld voor bij het voorstel tot de invoering van een verbod op gezichtsbedekkende kleding. In de wetsgeschiedenis van het voorstel wordt expliciet gesteld dat het motief voor het dragen van de boerka verschillend kan zijn en afhankelijk is van de opvattingen van het rechtssubject.5 In zijn algemeenheid kunnen we stellen dat indien de wetgever bij het kwalificeren expliciet rekening houdt met de mogelijke opvattingen van rechtssubjecten er sprake is van een subjectiverende kwalificatie.

Meestal blijkt een subjectiverende uitleg van het begrip godsdienst door de wetgever uit de wijze waarop hij wettelijke termen met een religieus karakter definieert. Als hij daarbij rekening houdt met de mogelijke opvattingen van het individuele rechtssubject of van een collectief van rechtssubjecten is er sprake is van een subjectiverende definitie. De wetgever geeft een religieuze term dan doelbewust een open karakter waardoor in beginsel alle aanhangers van godsdiensten hierop aanspraak kunnen maken. Ook wanneer de rechter een definitie geeft van een religieus object van een recht is er sprake van een subjectiverende definitie indien hij zich daarbij heeft laten leiden door mogelijke opvattingen van rechtssubjecten.

Zoals eerder in hoofdstuk 1 en 2 uiteen is gezet, is de betekenis van het begrip godsdienst door de grondwetgever en de opstellers van het EVRM maar in beperkte mate gegeven. Niet uitputtend, en slechts in algemene bewoordingen, is aangegeven wat belijden inhoudt en ten aanzien van godsdienst en levensbeschouwing ontbreekt een inhoudelijke definitie. De grondwetgever en de opstellers van het EVRM lijken tot op zekere hoogte een subjectivering van het begrip godsdienst voor te schrijven, in de zin dat ze bewust ruimte laten voor verschillende godsdiensten en levensovertuigingen.6 Onduidelijk is echter in welke mate de grondwetgever en de opstellers van het EVRM een subjectivering van het begrip van godsdienst hebben beoogd en of deze subjectivering ook betrekking heeft op singuliere godsdiensten.