6.6 Slotbeschouwingen

Het vennootschapsrecht laat partijen in belangrijke mate de vrijheid om de informatierechten van aandeelhouders naar eigen inzicht en behoeften vorm te geven. Ik heb de indruk dat in de praktijk met name aanvullende informatierechten worden toegekend. In vennootschappen met buitenlandse aandeelhouders lijkt daarbij veelal aansluiting te worden gezocht bij informatierechten uit buitenlandse rechtsstelsels waarmee de betrokken aandeelhouders reeds bekend zijn. Ook de regulering van wettelijke informatierechten, door een nadere invulling te geven aan bepaalde open wettelijke normen of logistieke aangelegenheden, heeft een duidelijke meerwaarde. Relatief weinig behoefte lijkt te bestaan aan de beperking van informatierechten en het Nederlands recht biedt daartoe ook beperkt ruimte. Wel kan er behoefte zijn aan het vastleggen van de contouren van de mate waarin aandeelhouders recht hebben op toegang tot informatie van de vennootschap.

In het algemeen worden dergelijke regelingen contractueel vastgelegd. Dit soort contractuele informatierechten zullen meestal geen aanleiding geven tot complexe juridische vragen. Dat is anders wanneer geschillen ontstaan die verband houden met de wisselwerking tussen de contractuele regeling en het vennootschapsrecht. Op dit punt lijkt de Nederlandse doctrine bepaald niet uitontwikkeld. De ontwikkeling van een duidelijke en bestendige lijn ten aanzien van de vennootschapsrechtelijke doorwerking van aandeelhoudersovereenkomsten zou van grote waarde zijn voor de wetenschap en (met name) de praktijk. Persoonlijk ben ik, mede gezien het belang van partijautonomie en contractsvrijheid, een voorstander van een ruime doorwerking van aandeelhoudersovereenkomsten in het vennootschapsrecht.

Partijen kunnen ook ervoor kiezen om regelingen over de toegang van aandeelhouders tot informatie van de vennootschap op te nemen in een reglement.1 Dergelijke reglementaire informatierechten kunnen een vergelijkbare reikwijdte hebben als de hiervoor besproken contractuele informatierechten.2 Ook zou het gebruik van reglementen in ieder geval een deel van de in de inleiding genoemde bezwaren die veelal worden geuit tegen statutaire informatierechten wegnemen. Ik meen dat reglementaire informatierechten daardoor ook een eigen rol en functie kunnen vervullen naast (of in plaats van) contractuele informatierechten.

Zoals bijvoorbeeld statuten of besluiten, binden reglementen in beginsel eenieder die deel uitmaakt van, of toetreedt tot de organisatie van de rechtspersoon.3 Anders dan voor een aandeelhoudersovereenkomst, behoeft de binding van een aandeelhouder aan een reglement derhalve niet zijn aanvaarding of instemming. Rechtsgeldig vastgestelde reglementen zijn derhalve in beginsel bindend voor alle betrokkenen, ook indien zij daar niet mee hebben ingestemd (of zelfs daartegen hebben gestemd).4 Reglementaire informatierechten kunnen daarmee een pragmatische oplossing bieden in situaties waarin het niet mogelijk of realistisch is om steeds de instemming van alle aandeelhouders te krijgen. Te denken valt bijvoorbeeld aan vennootschappen met een gespreid of wisselend aandelenkapitaal of om discussie te voorkomen over de strekking en reikwijdte van de informatierechten van aandeelhouders in (dreigende) geschilsituaties. De vennootschap kan juist dan behoefte hebben bij duidelijkheid en de mogelijkheid om een grens te trekken om (verder) verstorend gedrag te voorkomen.5

Er is nog nauwelijks richtinggevende rechtspraak beschikbaar over reglementaire informatierechten. Ik verwijs naar de tweedefasebeschikking inzake Steenfabriek6 en het vonnis inzake SES Nederland.7 In beide zaken (i) waren de informatierechten van kapitaalverschaffers nader uitgewerkt in regelingen die kenmerken vertoonden van reglementen,8 terwijl (ii) de beweerdelijk ontoereikend geïnformeerde kapitaalverschaffers niet zonder meer had ingestemd met dat reglement.9 Niettemin is in beide uitspraken het betreffende reglement als uitgangspunt genomen voor de vraag op welke informatie die kapitaalverschaffer aanspraak kon maken.10,11 Dit is in lijn met het rechtspersonenrechtelijke meerderheidsbeginsel: de meerderheid kan nu eenmaal in beginsel de minderheid binden.12

Indien een aandeelhouder onvrijwillig is gebonden aan reglementaire bepalingen omtrent zijn informatierechten, zal er meer behoefte zijn aan, en ruimte bestaan voor bescherming van de betrokken aandeelhouder dan het geval is bij contractuele informatierechten. Ik zie die ruimte minder indien de aandeelhouder wel heeft ingestemd met de vaststelling van het reglement. Die bescherming zal in eerste instantie moeten worden gezocht in de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid,13 bijvoorbeeld indien misbruik is gemaakt van de meerderheidsmacht om de vaststelling van een onredelijke reglementaire regeling te forceren. Daarnaast wijs ik erop dat artikel 2:8 lid 1 BW niet geheel kan worden uitgesloten, waardoor de minderheidsaandeelhouder in voorkomende gevallen ook daaraan bescherming kan ontlenen. De aandeelhouder die zich verzet tegen de reglementaire regeling of meent daarbuiten nog aanvullende informatierechten te hebben, draagt echter de stelplicht en bewijslast ter zake.