6.3.2.8 Speciale preventie

Net als generale preventie richt speciale preventie zich op gedragsbeïnvloeding, zij het dan niet gericht op de samenleving als geheel maar gericht op de dader zelf. Bestraffing uit oogpunt van speciale preventie ziet op het voorkomen van crimineel gedrag van de dader in de toekomst. Bij strafrechtelijke sancties moet dan vooral gedacht worden aan vervangende hechtenis en de mogelijkheid van voorwaardelijke bestraffing. In het strafrecht is speciale preventie dus vooral van belang bij de keuze van het type straf(fen) en maatregelen (subsidiariteit) en de tenuitvoerlegging daarvan. Bij het bepalen van de hoogte van een individuele (geld)straf lijkt het doel van speciale preventie op voorhand minder relevant te zijn.

Speciale preventie wordt met enige regelmaat genoemd bij de straftoemeting van fiscale bestuurlijke boeten, en dan met name bij verzuimboeten.1 Zo oordeelde Hof Amsterdam dat de ‘specifieke preventieve werking’ van de verzuimenreeks – een vorm van strafverzwaring bij recidive (zie paragraaf 21 (oud) van het BBBB 1998) – geen effect sorteert wanneer die reeks geen logische opbouw kent.2 Daarbij merk ik op dat de vervanging van de verzuimenreeksen door standaardboeten geen wezenlijk effect lijkt te hebben gehad op de speciaal-preventieve werking van deze standaard verzuimboeten en de straftoemeting daarvan.3

Hiervoor stelde ik dat normbevestiging een onderdeel is van het doel van algemene, generale preventie. Door in overeenstemming met de door de wetgever of beleidsmaker gestelde norm hoge, afschrikwekkende boeten op te leggen, wordt de norm richting de maatschappij bevestigd. Normbevestiging is echter ook een onderdeel van individuele bestraffing en straftoemeting als het gaat om speciale preventie, het streven naar toekomstige gedragsverbetering van de individuele betrokkene.

Als de rechter een oordeel moet vellen over de proportionaliteit van een boete, dan gebruikt hij bij het door hem vastgestelde, evenredige boetebedrag dikwijls de woorden ‘passend en geboden’.5 Daarbij verwijst hij bij vergrijpboeten regelmatig naar ‘normhandhaving’ ter onderbouwing van de strafmaat. Opmerkelijk is dat deze normhandhaving in het kader van het ‘passend en geboden’-oordeel door de rechter nadrukkelijk wordt gekoppeld aan het onderdeel ‘geboden’ en niet aan het onderdeel ‘passend’:

De termen ‘passend’ en ‘geboden’ hebben naar mijn mening een verschillende betekenis. ‘Passend’ verwijst enigszins naar het proces van op maat maken binnen een bepaalde marge.7 De term ‘geboden’ duidt echter meer in de richting van een harde ondergrens, een minimumstraf ter handhaving van de norm.8 Door normhandhaving onderdeel uit te laten maken van het criterium ‘geboden’, lijkt dit strafdoel dus in het individuele geval een zekere minimumstraf voor te schrijven.