V.4.4. ‘Wechselbezüglichkeit’

De hiervoor in par. 4.3.2 besproken rechtsgevolgen, te weten het ‘Offenheitsprinzip’ en de erfrechtelijke binding na het overlijden van de eerststervende, zijn slechts gekoppeld aan beschikkingen die ‘wechselbezüglich’ zijn ingezet. ‘Wechselbezüglich’ zijn die beschikkingen die van elkaar afhankelijk zijn: ‘do ut des’. ‘Wechselbezüglichkeit’ heeft bovendien tot gevolg, naast de gevolgen op het gebied van de herroepelijkheid en binding, dat de nietigheid van een dergelijke beschikking als resultaat heeft dat ook de ‘gekoppelde’ beschikking(en) van de ander niet werken. Dit is ook bij herroeping het geval. In § 2270 BGB komt het kaartenhuis-karakter van het gemeinschaftliches Testament tot uitdrukking:

Men vat dit ook wel samen met ‘Wirksamkeitszusammenhang’.1

Indien op andere gronden een beschikking niet werkt, bijvoorbeeld als gevolg van het feit dat sprake is van vóóroverlijden of verwerping, dan kan uitleg met zich brengen dat de beschikkingen van de ander ook vervallen. § 2270 Abs. 1 BGB ziet hier evenwel niet op.2^,3 Men zal begrijpen dat voor het vaststellen van de Wechselbezüglichkeit uitleg aan de orde van de dag zal zijn. De door mij in § 2270 BGB gecursiveerde woorden in combinatie met het feit dat het gemeinschaftliches Testament onderhands mogelijk is, dwingen reeds nu tot die conclusie.

Wanneer is nu sprake van een wechselbezügliche beschikking? Een belangrijke vraag in verband met de rechtsgevolgen op het gebied van de herroepelijkheid, de erfrechtelijke binding en het feit dat de beschikkingen met elkaar staan en vallen. De vraag moet per beschikking beantwoord worden en niet ten aanzien van de uiterste wil in het geheel.4 Er kan overigens sprake zijn van ‘einseitigeWechselbezüglichkeit’ oftewel ‘einseitige Abhängigkeit’, indien slechts één echtgenoot een bepaalde beschikking heeft getroffen, omdat de ander op bepaalde wijze beschikt. § 2270 BGB en § 2271 BGB worden dan volgens de heersende leer analoog toegepast.5 Echtgenoten kunnen bepalen dat beschikkingen niet ‘wechselbezüglich’ zijn of stipuleren dat ze slechts gedeeltelijk afhankelijk zijn.6 Ook is het mogelijk de beschikkingen te ontkoppelen in die zin dat bijvoorbeeld bij (bepaalde gevallen van) nietigheid de beschikkingen van de ander niet vervallen.7

Om terug te komen bij de beantwoording van de hiervoor gestelde vraag: beschikkingen zijn wechselbezüglich in het geval dat de beschikkingen zozeer met elkaar verbonden zijn, dat de één de beschikking niet had getroffen, zonder dat de ander op een bepaalde wijze beschikt zou hebben. Het is de bedoeling van de echtgenoten dat de beschikkingen met elkaar staan en vallen.8 Doorslaggevend is de wilvan de testateur, hetgeen blijkt uit het hiervoor aangehaalde gedeelte van § 2270 BGB. Bedoeld is de wil op het moment van testeren.9 In geval van twijfel komt er, zoals reeds aangekondigd, uitleg van de beschikkingen aan te pas.10

De wetgever biedt in § 2270 Abs. 2 BGB een wettelijk vermoeden.11 Men mag pas met deze regel aan de slag indien uitleg in het algemeen geen oplossing oplevert. Dit houdt verband met het feit dat de wil van de echtgenoten van doorslaggevende betekenis is.12

§ 2270 Abs. 2 BGB regelt twee gevallenwaarin de wetgever de knoop doorhakt indien met uitleg geen oplossing gevonden wordt:

De wijze waarop de echtgenoten elkaar erfrechtelijk bedenken (erfstelling, legaat, lastbevoordeling) is niet relevant. Ook de bevestiging van de wettelijke erfopvolging voldoet.13

Beide gevallen kunnen ook samenlopen. Hierbij kan men denken aan het geval dat de echtgenoten A en B elkaar tot enig erfgenaam benoemen, en voorts bepalen dat mocht men overlijden als langstlevende de gehele nalatenschap naar de gemeenschappelijke kinderen C1 en C2 gaat. In dat geval is wechselbezüglich:15

Niet wechselbezüglich is in de regel de beschikking van de man A ten gunste van de kinderen C met de beschikking van vrouw B ten gunste van de kinderen C, omdat aangenomen mag worden dat het inzetten van de gemeenschappelijke kinderen, niet geschiedt ‘omdat de ander dit ook doet’.16Dit zou beteken dat indien B de beschikking ten behoeve van de kinderen C tijdens leven van beide echtgenoten herroept, de beschikking van A ten behoeve van B vervalt, doch de beschikking van A ten behoeve van de kinderen C in stand blijft.17

De ‘Verwandten’ van § 2270 Abs. 2 BGB treft men aan in § 1589 BGB.18 Of iemand ‘nahsteht’ in de zin van §2 270 Abs. 2 BGB moet naar de omstandigheden beoordeeld worden. Hiervan kan slechts gesproken worden: