5.3 GEVAREN VAN ONJUISTE BEELDVORMING

Maakt het wat uit dat bij het algemene publiek een verkeerd beeld bestaat over hoe vaak vormfouten tot mislukte vervolgingen leiden? Ja, dat maakt wat uit. Naast de imagoschade voor de rechtspraak bergt een niet met de realiteit overeenkomend beeld van de wijze waarop de rechter op vormfouten reageert ook een ander gevaar in zich, waarover in de Verenigde Staten Steiker heeft geschreven. Zij wijst in dit verband op het onderscheid tussen ‘conduct rules’, gedragsregels voor politie en OvJ, en ‘decision rules’, de regels die de rechter hanteert wanneer hij beslist over de rechtsgevolgen van een schending van gedragsregels. ‘We should worry about the impact of the public’s misperceptions about constitutional constraints on law enforcement’, zo waarschuwt Steiker.1 Volgens haar heeft het algemene publiek vaak wel enige bekendheid met ‘conduct rules’. Wie kent niet het zwijgrecht van de aangehouden verdachte: ‘you have the right to remain silent’, is iets wat men dagelijks op tv kan horen. De vaak genuanceerde ‘decision rules’ zijn bij het algemene publiek veel minder bekend. Deze beslisregels zijn te gecompliceerd om in de media op aantrekkelijke wijze over het voetlicht te worden gebracht: zij maken geen ‘good drama’.2 Zo wordt het beeld gevoed dat elke schending door de politie van een gedragsregel ertoe leidt, dat de rechter de verdachte vrijuit laat gaan. Het ontgaat het publiek dat vormfouten in heel veel gevallen helemaal niet zulke ingrijpende gevolgen hebben.

In de publieke opinie kan het beeld rijzen dat grondrechten een hogere mate van bescherming genieten dan feitelijk het geval is en dat een doeltreffende opsporing en vervolging ernstige hinder ondervindt van de juridische obstakels die de rechterlijke macht opwerpt.3 Als gevolg hiervan kan het idee postvatten dat de effectiviteit van het strafrecht als middel om allerlei problemen op te lossen heel groot is, als de politie maar minder beperkingen zouden worden opgelegd.4 Dit kan – zonder deugdelijke feitelijke grondslag – het maatschappelijke en politieke draagvlak creëren voor maatregelen die de beslisruimte van de rechter beperken of die de bevoegdheden van de politie verruimen ten koste van de bescherming van individuele grondrechten, of bijvoorbeeld voor de aanstelling van (leken)rechters die zich bereid verklaren een rechtspraak te bevorderen die de politie minder aan banden legt. Tekenend in dit verband is de opmerking van de minister van Justitie Sorgdrager, die het wetsvoorstel van haar voorganger Hirsch Ballin had overgenomen, in haar nota naar aanleiding van het verslag bij de Wet vormverzuimen:

Deze passage wekt de suggestie dat de minister – in lijn met de scherpe kritiek op het wetsvoorstel van de leden van GroenLinks6 – meer zag in het bewerkstelligen van veranderingen in de publiciteit over vormverzuimen, dan in aanpassingen van het strafprocesrecht, terwijl de Wet vormverzuimen toch dat laatste deed. Dat was zo’n 20 jaar geleden. Tegenwoordig wordt met de toepassing van ingrijpende rechtsgevolgen als reactie op een vormfout in de rechtspraak veel terughoudender omgesprongen, maar nog steeds worden ‘vormfouten’ genoemd als een van de twee belangrijkste punten die het vertrouwen in de rechtspraak negatief beïnvloeden.7

Daar komt bij dat in de huidige politiek de invloed van beeldvorming op het beleid alleen maar groter lijkt te zijn geworden. De term ‘fact free politics’ is in het Nederlandse politieke en maatschappelijke debat opgedoken.8 Daarmee wordt geduid op politieke stellingnames of beleid dat voornamelijk is gebaseerd op beeldvorming, los van de onderliggende feiten. Tekenend in dat verband is bijvoorbeeld dat in het wetgevingsadvies van de Raad voor de rechtspraak over het wetsvoorstel dat beoogde de mogelijkheden tot oplegging van taakstraf te beperken bij ernstige zeden- en geweldsmisdrijven en bij recidive, erop is gewezen dat dit wel het nadelige gevolg kan hebben dat de rechter soms een disproportionele straf zal moeten opleggen, zonder dat met dat wetsvoorstel ‘een duidelijk en wel omschreven ernstig probleem zou worden opgelost’.9 Het beeld bij het publiek dat zware misdrijven vaak slechts met een ‘taakstrafje’ zouden worden bestraft lijkt hier een belangrijke drijfveer voor de beoogde wetswijziging. In zijn commentaar op het wetsvoorstel strekkend tot de invoering van minimumstraffen is de Raad voor de rechtspraak nog duidelijker. Daarin schrijft de Raad letterlijk en vetgedrukt: ‘Het wetsvoorstel gaat aan de feiten voorbij.’10

De toename van de invloed van publieke beeldvorming op politiek beleid, stelt hoge eisen aan de rechtspraak en de communicatie over de inhoud daarvan door de rechter met de samenleving. Hirsch Ballin wees erop dat waar burgers ‘onder wie degenen tot wie populistische bewegingen zich richten’ van de overheid vragen om realisering van hun behoeften aan zekerheid en veiligheid en respons daarop ontbreekt, populisten een open doel voor zich hebben.11 Die waarschuwing moet de strafrechter zich naar mijn opvatting ook aantrekken. Het is belangrijk dat burgers hun ervaringen en gevoelens weerspiegeld zien in rechterlijke uitspraken.12 Met de daarmee verband houdende gevoeligheden moet de rechter rekening houden. Dat betekent niet dat geen reacties op vormfouten meer zouden kunnen volgen die aan berechting van de verdachte in de weg staan, maar dat de strafrechter de toepassing daarvan heel goed moet motiveren en presenteren.