3.2.1 Leerstuk van interpretatieve terughoudendheid

Het juridische begrip van godsdienst en van levensbeschouwing wordt gecompliceerd door het beginsel van de scheiding tussen kerk en staat. Dit beginsel heeft in Nederland geleid tot het leerstuk van interpretatieve terughoudendheid.1 Het is voor het eerst geformuleerd in het arrest van de kerkscheuring te Hasselt.2 Hierin werd door de oude (synodale) gereformeerde kerk gevorderd dat door de afgescheiden (vrijgemaakte) kerk afstand werd gedaan van de kerkgoederen zoals het kerk- en schoolgebouw. De afgescheiden kerk stelde echter als verweer dat zij de voortzetting was van de oorspronkelijke kerk omdat de oude kerk qua religieuze leer was afgedwaald. Dit leverde de vraag op naar de theologische gebondenheid van de afgescheiden kerk aan de oude kerk. De rechter overwoog in dit kader dat het hem niet vrijstaat om over dogmatische en theologische leerstellingen te oordelen. Uit deze zaak volgde het algemene uitgangspunt dat de rechter geen supertheoloog is en zich in geloofskwesties terughoudend moet opstellen.3 Dit uitgangspunt heeft brede toepassing gekregen binnen het recht.4

Het leerstuk van de interpretatieve terughoudendheid heeft ook betrekking op levensovertuiging. Hoewel er niet zoiets bestaat als een beginsel van ‘scheiding tussen levensovertuiging en staat’ vergt de gelijkstelling van godsdienst en levensovertuiging dat de staat zich ook terughoudend opstelt ten aanzien van inhoudelijke levensbeschouwelijke kwesties. De rechter moet bijvoorbeeld in het geval van een antroposofische levensovertuiging terughoudend zijn in het interpreteren van het werk van Rudolf Steiner.

In de jurisprudentie van het EHRM komen we het leerstuk van interpretatieve terughoudendheid in andere bewoordingen ook tegen. In Tamara Skugar e.a. v Rusland legde het EHRM uit dat het niet zijn taak is:

Het EHRM koppelt deze terughoudende benadering aan de vereiste neutraliteit van de staat. Met regelmaat overweegt het dat:

Met andere woorden, de neutraliteit van de staat vereist dat de staat zich niet waarderend mag uitlaten over de legitimiteit van godsdienst in het algemeen en in het bijzonder over de legitimiteit van een specifieke godsdienst en de daarbij behorende manifestaties.7

Overigens hebben het EHRM en de nationale rechter in het leerstuk van interpretatieve terughoudendheid geen beletsel gezien voor de ontwikkeling van de (in 2.2.5 besproken) regel die stelt dat de uitoefening van levensovertuiging of het belijden van godsdienst slechts dan wordt beschermd indien sprake is van een directe expressie van godsdienst of levensovertuiging.8 Dat is problematisch aangezien men, voordat men in staat kan zijn te bepalen of een uiting of gedraging een directe expressie is van de betreffende godsdienst of levensovertuiging, de godsdienst of de levensovertuiging zal moeten duiden. Het is maar de vraag of dit kan geschieden zonder dat men in strijd komt met het leerstuk van interpretatieve terughoudendheid. Men zal zich toch een beeld moeten vormen van de betreffende godsdienst of levensovertuiging om vervolgens te kunnen beoordelen of de betreffende uiting of gedraging kan worden gekwalificeerd als een directe expressie daarvan.9