5.3.1.6.3 Waardering van giften voor de legitimaire massa en de verdeling

Voor de berekening van de legitimaire massa bepaalde art. 4:968 BW oud dat de weggeschonken goederen dienen te worden gewaardeerd naar de staat ten tijde van de gift en de waarde ten tijde van het overlijden. De staat ziet op de omvang van een recht en op de stoffelijke toestand van de rechtsobjecten. Daarentegen is de waarde, zo betoogt Perrick, geen intrinsieke eigenschap van voorwerpen, maar iets, wat daaraan slechts door mensen wordt toegekend. Uitgangspunt bij de bepaling van de legitimaire massa met het oog op erflaters giften dient te zijn: Hoeveel zou het erfdeel van een legitimaris geweest zijn, als de geschonken voorwerpen in de boedel gebleven zouden zijn?1

Voorts gaat Perrick in op de waarde in de ‘vrije’ verdeling van een nalatenschap. Hij stelt dat voor de waardering van de op het tijdstip van de verdeling in de boedel aanwezige goederen doorgaans wordt uitgegaan van de verkoopwaarde (waarde in het economische verkeer). Dit leidt volgens hem tot een verdeling, waardoor wordt recht gedaan aan de adagia ‘suum cuique tribuere’ (ieder het zijne geven) en ‘l'égalité est l'âme du partage’.2

De verkoopwaarde is volgens Perrick evenwel niet altijd het – enige – toegangspunt: de wijze waarop de toedelingen plaatsvinden, kan de waarde van de toedelingen namelijk mede bepalen. Ter illustratie geeft hij onder andere het voorbeeld van het tot een nalatenschap behorende meerderheidspakket aandelen in een N.V./B.V., waarbij de wijze waarop de toedeling plaatsvindt mede de waarde van de toegedeelde goederen bepaalt. Voor de ene erfgenaam kunnen zij een andere waarde hebben dan voor een andere erfgenaam.

Perrick vervolgt:

en:

In deze gevallen – zo betoogt Perrick – zal de verdeling de waarde van het toegescheidene mede bepalen. De redelijkheid en billijkheid hebben volgens hem geen betrekking op de waarde(ring); zij bepalen – slechts – op welke wijze de verdeling zal moeten plaatsvinden.4

Geabstraheerd van het positieve of negatieve effect van de toedeling op de waarde van het betrokken goed, wijkt de benadering van Perrick, zoals hij zelf ook constateert, af van die van de Hoge Raad en van andere schrijvers.5 Volgens Perrick spelen de redelijkheid en billijkheid uitsluitend een rol bij de vraag op welke wijze de verdeling dient plaats te vinden; voor de vraag ‘wie, wat dient te verkrijgen’. Als dát vaststaat, zal deze wijze mede bepalend zijn voor de waarde van de toegedeelde goederen, onder meer de persoon van de verkrijger (en diens omstandigheden) in aanmerking nemend. De eerste stap is de verdeling met inachtneming van de redelijkheid en billijkheid; de tweede stap is de waardepaling waarbij moet worden gelet op alle factoren die de waarde voor de verkrijging door de desbetreffende deelgenoot – mede – bepalen. De Hoge Raad bereikt het resultaat – in de woorden van Perrick – in ‘een slag’ door de redelijkheid, die de deelgenoten jegens elkaar dienen te betrachten, mede te laten brengen om met alle factoren in laatstbedoelde zin rekening te houden.6 Ook Van Mourik past de redelijkheid en billijkheid ‘rechtstreeks’ op de waardering toe, en komt tot de definiëring van – zijn – rechtssfeerwaarde.7

Indien men aanneemt dat de verdeling (als meerzijdige rechtshandeling met verbintenisrechtelijke en goederenrechtelijke elementen) mede de bepaling van de waarde van het te verdelen vermogen alsmede de wijze van verdelen ‘omvat’, kan in de in de vorige alinea onderscheiden stappen een ‘kip en ei-vraagstuk’ worden onderkend.8 Wat was er immers eerder, de toedeling of de waardering? Ook kan men zich afvragen of de redelijkheid en billijkheid dan slechts zien op één element uit deze rechtshandeling, te weten de wijze van toedeling, en niet op de gehele verdeling. Ik kies voor het laatste.9 Het uiteindelijke resultaat zou naar mijn mening overigens niet afhankelijk mogen zijn van de voorgestane benadering: in één of twee slagen.

Tegen deze achtergrond is wellicht wel te verklaren waarom Perrick een door de erflater met zijn echtgenoot bewoond huis, bij toedeling aan de echtgenoot, waardeert als een huis dat bij verkoop leeg opgeleverd moet worden.10 De redelijkheid en billijkheid zouden tot toedeling aan die echtgenoot kunnen voeren. Met een waardering in bewoonde staat, volgens Perrick een leeg begrip, hebben deze beginselen niets te maken.11 De gedachten van Perrick doortrekkend heeft het aandeel in de woning voor de echtgenoot, als medeeigenaar, wellicht de hoogste waarde, de waarde in het economische verkeer. Maar zou dat dan ook niet op moeten gaan voor de waarde van de boerderij in het door hem hiervoor gegeven voorbeeld met de voortzettende zoon?12 Kortom, in de benadering van Perrick kan ik mij niet vinden. De waarde-afspraken maken mijns inziens een wezenlijk onderdeel van de verdeling als meerzijdige rechtshandeling uit, en daarop zijn de redelijkheid en billijkheid ‘rechtstreeks’ van toepassing.13

Met betrekking tot door de erflater ten aanzien van een bepaalde goederen aangegane overeenkomsten, die de in de verdeling verkrijgende erfgenaam volgen, moet bij de waardering van die goederen rekening worden gehouden. Te denken valt aan huur-, pacht- of stemovereenkomsten of anti-speculatiebedingen. Dat geldt volgens Perrick ook indien deze overeenkomst, bijvoorbeeld huur of pacht, met de desbetreffende verkrijgende erfgenaam is gesloten.14

In de als gevolg van een verhuring of verpachting door een erflater optredende waardevermindering, is als zodanig volgens Perrick overigens geen gift gelegen, ook niet indien de huurder of pachter als legitimaris een toekomstige erfgenaam van de erflater is en de redelijkheid en billijkheid tot toedeling van het desbetreffende goed aan hem verplichten. De omstandigheden waaronder en de ‘toeleg’ waarmee de verhuring of verpachting is geschied, kunnen er evenwel toe leiden dat de daarin gelegen bevoordeling voor de legitiemeregeling als een gift wordt aangemerkt.15