1.1.4. Toezichtsamenleving

In de discussie over privacybescherming is ook het beschermen van de nationale veiligheid een steeds belangrijkere factor geworden. Het cliché dat '9/11' de wereld heeft veranderd, is met name waar als het gaat om het verzamelen, analyseren, verwerken en bewaren van persoonsgegevens bestemd voor de wetshandhavers. Door de communicatiemiddelen te gebruiken die voorhanden zijn, kunnen verkeersgegevens gecombineerd met persoonsgegevens ongemerkt doorgegeven en verwerkt worden voor zowel marketingdoeleinden als opsporingsanalyse aan respectievelijk de bedrijven en de politie.

De Britse Information Commissioner (de zusterorganisatie van het CBP die toeziet op de naleving van de privacybescherming) wijst er in 'A Report on the Surveillance Society' op dat de publieke en private sfeer inmiddels op veel manieren worden bewaakt.1 Videocamera's registreren de burger te pas en te onpas; camera's herkennen nummerborden en gezichten automatisch; elektronische enkelbanden controleren of veroordeelden in hun proeftijd zich aan de regels voor reclassering houden; zonder legitimatie kan de burger geen uitkeringen of gezondheidszorg krijgen; in de chip van het paspoort zijn biometrische identiteitskenmerken opgenomen gekoppeld aan een databank met persoonsgegevens; als de burger buiten het Schengengebied2 reist, controleert de grenspolitie zijn identiteit en als hij naar de Verenigde Staten reist niet alleen zijn reisbestemming, verblijfsadres, eetgewoonten en godsdienst maar ook nog veertig andere kenmerken.3 Inlichtingendiensten kunnen bovendien telefoons aftappen en e-mailcorrespondentie of internetgebruik screenen op verdachte sleutelwoorden en ideeën. Overheid en bedrijfsleven hebben een doelbewuste, routinematige, systematische en doelgerichte interesse in onze persoonsgegevens. Zij controleren en beheren deze gegevens om hun doelstellingen te realiseren. De burger ontkomt er niet aan. Rechtshandhavers en nationale veiligheidsdiensten oefenen grote druk uit op de wetgever om communicatiegegevens te onderscheppen of om toegang tot verkeersgegevens te krijgen zonder dat zij iemand in het bijzonder verdenken.4

De Amerikaanse wetgeving verplicht de Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication (SWIFT) de verwerkte bankgegevens van Europese burgers door te geven aan de inlichtingendiensten (CIA en FBI) van de Verenigde Staten.5 In 2007 hebben de EU-landen een nadere overeenkomst met de Verenigde Staten gesloten, waardoor het is toegestaan bankgegevens van Europese burgers in het kader van terrorismebestrijding in de VS te bekijken en maximaal vijf jaar te bewaren. Het White paper van het PRIME-consortium6 wijst erop dat deze vorm van gegevensverzameling op zichzelf in het licht van haar doelstelling niet in strijd hoeft te zijn met de wet. Bij gebrek aan voldoende controle door de toezichthouders voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer kan dit echter leiden tot gevaren voor onze democratie. Dit is het geval wanneer er professionele 'verblinding' (function creep) optreedt, er te weinig openheid is over wat er met de verzamelde persoonsgegevens precies gebeurt en er steeds meer gegevens worden verzameld.