4.4.1 Een rechtvaardiging

Een van de belangrijkste kenmerken van het Antilliaanse/Arubaanse procesrecht is de rechterlijke vrijheid en activiteit. Dit kenmerk vindt zijn weerslag vooral in de regels dat de rechter suggesties aan partijen kan doen ter aanvulling van hun stellingen en dat de appelrechter niet is gebonden aan de grieven.

De keuze voor een actieve rechter werd oorspronkelijk ingegeven door de gedachte dat hij zwakke spelers tegenover zich had: eenvoudige justitiabelen, zonder juridische bijstand of met slechte jurische bijstand. Bij de keuze voor een actieve appelrechter speelde voorts mee dat er zwakke eerste rechters waren (residentierechters in Nederlands-Indië en vóór 1919 lekenrechters op de eilanden buiten Curaao).

Inmiddels is sprake van een grote variatie in de mate van ontwikkeling van de justitiabelen. Voorts zijn in elk geval op Curaao, op Sint Maarten en in Aruba ruimschoots voldoende advocaten gevestigd. Ook op Bonaire zijn er enige. Voor de zeer kleine procespraktijk van Saba en Sint Eustatius kunnen advocaten uit Sint Maarten worden ingeschakeld. Het is dus niet langer zo dat er onvoldoende rechtsgeleerde bijstand beschikbaar is. Voorts worden de zaken van alle eilanden ook in eerste aanleg berecht door professionele rechters.

Niettemin is er m.i. ook onder de huidige omstandigheden goede grond het uitgangspunt te handhaven dat de rechter actief is en veel vrijheden heeft.

Nog steeds komen op alle eilanden laaggeschoolden van diverse culturele achtergrond voor die zonder intensieve begeleiding niet goed in staat zijn hun rechten in een procedure geldend te maken. Daarnaast zijn er echter allerlei andere typen justiabelen: personen van velerlei geografische achtergronden en nationaliteiten, met uiteenlopende scholingsniveaus, kennisgebieden en economische kracht. Er zijn gehaaide en kapitaalkrachtige ondernemers bij, die allerlei soorten kennis en deskundigheid bezitten of kunnen inkopen. Het toerisme, de offshore-sector en de havens trekken onder meer internationale ondernemingen en welgestelde particulieren aan, die permanent of tijdelijk binnen het rechtsgebied woonachtig of gevestigd zijn. Er is veel migratie en de eilanden verschillen onderling ook sterk. De groep justitiabelen kenmerkt zich dus door een grote pluriformiteit en daarnaast door een grote veranderlijkheid.

Ook de aard van de zaken loopt wijd uiteen. Zowel kleine, eenvoudige zaken, die in Nederland door de kantonrechter zouden worden berecht, als grote, ingewikkelde zaken met veel partijen, uiteenlopende belangen en internationale aspecten, komen in de Nederlandse Antillen en Aruba voor.

Hiertegenover staat dat de maatschappijen klein zijn, zodat ook de rechterlijke organisatie klein moet zijn. Er is geen ruimte voor een scala aan verschillende, gespecialiseerde rechters. Ook de wetgevingscapaciteit is beperkt, zodat, indien daar al behoefte aan zou bestaan, het niet mogelijk is veel verschillende bijzondere wettelijke procedures te ontwerpen. De kleinschaligheid van de verschillende eilanden is overigens niet van dezelfde orde: Saba is qua grootte vergelijkbaar met een klein dorp en Curaçao met een middelgrote stad. De vergelijking gaat in een ander opzicht mank: dorpen en steden die deel uitmaken van een land ter grootte van Nederland verschillen van aard van eilanden die een veel kleiner land zijn of daarvan deel uitmaken.

De kenmerken van de maatschappijen (pluriformiteit, veranderlijkheid en kleinschaligheid) geven een goede voedingsbodem voor een in de wettelijke opzet eenvoudig procesrecht, waarbij de rechter veel vrijheid is toegemeten om de inrichting van de procedure aan te passen aan de hoedanigheid van partijen en de omstandigheden van het geval. Zo kunnen enerzijds eenvoudige justitiabelen beschermd worden met een toegankelijke en actieve opstelling van de rechter en kan anderzijds adequaat gereageerd worden op ingewikkelde processuele standpunten van professionele, kapitaalkrachtige en/of internationaal opererende justitiabelen.

Voorwaarde voor het goed functioneren van een dergelijk procesrecht is dat de rechters betrouwbaar en van goed niveau zijn en een goed oog hebben voor de bijzonderheden van het geval. Indien dat niet goed gewaarborgd is, is het procesrecht kwetsbaar.