9.2 De opzet van dit onderzoek

In dit proefschrift is onderzoek gedaan naar de toepassing van het mededingingsrecht in de zakelijke verzekeringsmarkt. Die markt omvat de verzekering van (groot) zakelijke risico’s die door tussenkomst van een makelaar vaak, maar zeker niet uitsluitend, in coassurantie worden ondergebracht bij meerdere verzekeraars. De zakelijke verzekeringsmarkt is vanuit mededingingsrechtelijk perspectief interessant, omdat deze markt wordt gekenmerkt door een grote behoefte aan samenwerking. We zien dat samenwerking zich bijvoorbeeld voordoet bij het verzekeren van grote en complexe risico’s in coassurantie en/of in pools, bij standaardisering van polisvoorwaarden, uitwisseling van (statistische) informatie ten behoeve van de berekening van risicopremietarieven en de afwikkeling van schades. Het is vooral bij de verzekering door middel van coassurantie, dat wil zeggen dat meerdere verzekeraars gezamenlijk één risico verzekeren, dat marktpartijen (verzekeraars en/of makelaars) samenwerken.1 Dat centrale element van samenwerking roept de vraag op hoe de verzekering in coassurantie zich verhoudt tot het mededingingsrecht. Het mededingingsrechtelijke uitgangspunt is immers dat iedere verzekeraar zijn marktgedrag zelfstandig moet bepalen en op het eerste gezicht staat de samenwerking bij coassurantie daarmee op gespannen voet. Wanneer kan worden geconstateerd dat samenwerking op grond van het mededingingsrecht in beginsel niet is toegestaan, maar de samenwerking wel gepaard gaat met (substantiële) voordelen voor de mededinging, is tevens de vraag relevant of deze voordelen de mededingingsbezwaren in voldoende mate compenseren. Rechtvaardigt het tegen gemeenschappelijke condities verzekeren van risico's in verzekeringspools bijvoorbeeld een vrijstelling van het kartelverbod? Het gaat hier om de vraag welke die het mededingingsrecht biedt voor de samenwerkingsvormen in de zakelijke verzekeringsmarkt.

Het bovenstaande geeft in het kort het gekozen onderzoekdomein weer. Dit proefschrift bouwt voort op de resultaten van andere onderzoeken die met name door de Europese Commissie in de afgelopen jaren zijn gedaan naar coassurantie, verzekeringspools en het mededingingsrecht.2 De aanleiding voor deze onderzoeken was het vermoeden dat in de zakelijke verzekeringsmarkt mogelijk mededingingsbeperkende gedragingen zouden plaatsvinden. Zo besloot de Europese Commissie in 2005 om een onderzoek in te stellen naar de mededinging in de zakelijke verzekeringsmarkt.3 In dit onderzoek werd geconcludeerd dat er door de Europese Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten aandacht dient te worden besteed aan bepaalde praktijken die de aanpassing van premies tot gevolg hebben in gevallen waarin medeverzekering (ofwel: coassurantie) en herverzekering worden gekocht in een tweestapsinschrijvingsprocedure, waarbij de prijs van een marktleider door (her)verzekeraars wordt gevolgd. De tweestapsinschrijvingsprocedure ziet erop dat voor de verzekering van een bepaald risico in coassurantie door de makelaar eerst een leidende verzekeraar wordt gezocht (waarmee uitvoerig wordt onderhandeld) en daarna volgverzekeraars worden benaderd om (vaak op basis van de offerte van de leider) mee te tekenen. Tevens werd door de Europese Commissie aandacht besteed aan gevallen waarin een wijdverbreid gebruik van langetermijncontracten tot cumulatieve marktafscherming kan leiden. Ook constateerde de Europese Commissie mogelijk marktfalen op het gebied van verzekeringsbemiddeling.4

Dit onderzoek van de Europese toezichthouder had ook consequenties voor de Nederlandse zakelijke verzekeringsmarkt. Het onderzoek had tot gevolg dat in februari 2008 als reactie op het onderzoek van de Europese Commissie een rapport van economisch onderzoeksinstituut SEO verscheen, dat was opgesteld in opdracht van de VNAB: de branchevereniging van de Nederlandse zakelijke verzekeringsmarkt. In dit rapport werd geconcludeerd dat de Nederlandse zakelijke verzekeringsmarkt efficiënt en competitief zou zijn, wat met name het gevolg is van de belangrijke mededingings-bevorderende rol die de makelaar heeft.5 Ook de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa, thans: ACM) heeft de mededinging op de (zakelijke) verzekeringsmarkt in het verleden onder de loep genomen. Zij kwam tot de conclusie dat in deze markt wel degelijk mededingingseconomische risico’s bestonden vanwege de vergaande samenwerking tussen verzekeraars en de intensieve contacten tussen verzekeraars en makelaars.6 Daarom was volgens de NMa blijvend mededingingstoezicht gewenst.

In het licht van de bovenvermelde gebeurtenissen heb ik ervoor gekozen om aan het onderwerp mededinging en verzekering een proefschrift te wijden. Het doel van dit onderzoek was om het spanningsveld tussen (de wijze van) verzekeren in de zakelijke verzekeringsmarkt en het mededingingsrecht grondig(er) in kaart te brengen. Daarom is de volgende onderzoeksvraag gesteld: