2.1 WETBOEK VAN 1926: WETGEVER ALS VORMGEVER VAN HET STRAFPROCES

Toedeling en begrenzing van bevoegdheden in het strafproces; dat werd bij het ontwerpen van het in 1926 ingevoerde Wetboek van Strafvordering als de kern gezien.1 De minister van Justitie zocht een compromis tussen de vaak tegenstrijdige belangen van een doelmatige opsporing en vervolging enerzijds en bescherming van de samenleving als geheel tegen inbreuken op individuele rechten en vrijheden anderzijds. Een doelmatige opsporing en vervolging is gediend met ruime bevoegdheden van politie en justitie, maar individuele rechten en vrijheden worden beperkt door uitoefening van deze bevoegdheden. De minister meende in dit spanningsveld een goed compromis te hebben gevonden door ‘vertrouwende op het beleid der personen, die met de vervolgingstaak zijn belast’ hen alle noodzakelijke bevoegdheden te geven, de uitoefening van die bevoegdheden voor zover mogelijk te stellen ‘onder de contrôle van den onafhankelijken rechter’ en door aan de verdediging ‘zooveel rechten [te] verlenen als met het belang van het onderzoek slechts even bestaanbaar is’. Alleen op die wijze kon in de visie van de minister ‘eene krachtige repressie’ worden verkregen en toch worden verzekerd, dat zij niet meer dan nodig individuele rechten aantast.2 De grondtrekken waren daarmee geformuleerd, maar over de precieze concrete invulling kon worden gedebatteerd:

Op deze passage heeft de tijd geen vat gekregen, zo kan honderd later jaar worden vastgesteld. Hetzelfde geldt voor het destijds gezochte compromis tussen doelmatige waarheidsvinding en adequate rechtsbescherming. Een behoorlijke inrichting van het strafproces eist in de kern nog steeds het zoeken naar een evenwicht tussen het belang van een daadkrachtige opsporing en vervolging en het belang van bescherming van ieders individuele rechten. 4 Hoe de rechter bij het waarborgen van dat evenwicht een zwaardere verantwoordelijkheid heeft gekregen, wordt straks nader toegelicht: eerst nog even terug in de tijd.

Het Wetboek van Strafvordering van 1926 kon als een gesloten systeem worden beschouwd. Bij de toepassing van de wet in de praktijk en de daarvoor noodzakelijke interpretatie bleef de rechter dicht bij de tekst van de wet. Van toetsing door de rechter aan buiten de wet gelegen normen was geen sprake. De rechter werd in de jaren twintig van de vorige eeuw dan ook nog veel meer beschouwd als ‘bouche de la loi’, de mond waarmee de wet spreekt, en de Hoge Raad vooral als bewaker van een juiste wetstoepassing en daarmee van de rechtseenheid.5

In die constellatie lag voor de hand dat de wetgever bepaalde wat het gevolg was van de niet-naleving van een wettelijke regel. In het Wetboek van Strafvordering verbond de wetgever aan schending van bepaalde wettelijke regels de nietigheid van (het resultaat van) de desbetreffende handeling.6 In de gevallen waarin de wetgever kon voorzien dat dit rechtsgevolg onder omstandigheden onaanvaardbaar was, voorzag hij in de wet in de mogelijkheid een uitzondering te maken.7 Naast de nietigheid kende de wet de niet-ontvankelijkverklaring van de OvJ als rechtsgevolg. De rechter moest de niet-ontvankelijkheid uitspreken in gevallen waarin volgens de wet geen vervolging (meer) mocht plaatsvinden. In de wet waren zowel de regels als de rechtsgevolgen van regelschending vastgelegd. In belangenafweging door de rechter bij de toepassing van die rechtsgevolgen voorzag de wet niet of nauwelijks.

Een ander kenmerk van het oorspronkelijke wettelijke stelsel was de wal die de art. 199 en 256 Sv opwierpen tussen het voorbereidend onderzoek en het onderzoek ter terechtzitting.8 Zodra het onderzoek ter terechtzitting was aangevangen, kon op verzuim van vormen bij het voorbereidend onderzoek geen beroep meer worden gedaan. Eventuele vormverzuimen werden, met uitzondering van enkele in het tweede lid van art. 256 Sv genoemde gevallen, voor gedekt gehouden.9 Waar de minister in de memorie van toelichting sprak van het ‘onder de contrôle van den onafhankelijken rechter’ stellen, had hij dan ook niet het oog op de zittingsrechter, maar op de RC in het (toen nog bestaande) gerechtelijk vooronderzoek. De wetgever overwoog met deze cesuur tussen het voorbereidende onderzoek en het onderzoek ter terechtzitting te hebben ‘getracht om de materieele belangen niet door zuiver formeele eischen in gevaar te brengen’.10

Beide kenmerken van de oorspronkelijke wettelijke regeling – de geslotenheid en de wal tussen voorbereidend onderzoek en terechtzitting – zijn grotendeels tenietgedaan. Tegenwoordig kan op veel vormfouten in het voorbereidende onderzoek een beroep worden gedaan ter terechtzitting en is het niet de wet, maar de rechter die in verreweg de meeste gevallen het rechtsgevolg van een vormfout bepaalt.