V.2 Molest

Het begrip ‘molest’ is een moeilijk te omlijnen concept dat eens in de zoveel tijd in de rechtswetenschappelijke belangstelling komt te staan. Een vergrote belangstelling valt veelal samen met perioden van toenemende sociale of politieke spanningen. Dit is ook terug te zien in de literatuur en rechtspraak over molest, waarvan het zwaartepunt ligt rondom de beide wereldoorlogen.1 Ook in de jaren ’80 en begin jaren ’90 is een opleving in de discussie te zien, onder andere naar aanleiding van de krakersrellen in Amsterdam in 1980 en de rassenrellen in Los Angeles in 1992.2 De aanslagen van 11 september 2001 vormden voorts een keerpunt in risicoperceptie in het algemeen en daarmee ook in de verzekeringstechnische omgang met molest en terrorismerisico’s.3

De ratio van het uitsluiten van molest is dat het dekken van oorlogsrisico’s onaanvaardbare financiële risico’s met zich brengt.4 Bij oorlog kan de schade immers zodanig groot zijn dat de verzekeraar in financiële problemen kan komen.5 Kenmerkend aan molest is dat het gaat om geweld in de zin van uitingen van macht of kracht door mensen (dus niet om bijvoorbeeld natuurgeweld) en dat er opzet is tot het toebrengen van schade. Dit optreden van personen moet bovendien een zekere mate van collectiviteit in zich dragen (bijvoorbeeld namens een staat of een georganiseerde partij) en de schadeoorzaak dient ‘buitengewoon’ te zijn.6 Met name dit laatste aspect maakt een risico potentieel onverzekerbaar en raakt dus de ratio van het uitsluiten van molest.

‘Molest’ in verzekeringsrechtelijke zin vindt zijn oorsprong in de brand- en transportverzekering.7 Al in 1838 werd blijkens artikel 648 (oud) Wetboek van Koophandel molestgevaar onderscheiden van ‘gewone’ gevaren. Aanvankelijk werd schade door molest als gedekt risico aangeduid. Artikel 290 (oud) WvK bepaalde dat alle schade veroorzaakt door vijanden, rovers en alle anderen (‘landmolest’) voor rekening van de brandverzekeraar kwam.8Artikel 637 (oud) WvK bevatte een opsomming van diverse vormen van geweld die onder de transportverzekering – van oorsprong een zeeverzekering – gedekt waren: “[…] geweld, neming, kapers, rovers, aanhouding op last van hoger hand, verklaring van oorlog, represailles […].” De verzekeraar had echter de mogelijkheid om de verzekering onder het beding ‘vrij van molest’ te sluiten, waarmee molestrisico’s van dekking werden uitgesloten.9 Van deze mogelijkheid maken verzekeraars, zeker sinds de Eerste en Tweede Wereldoorlog, veelvuldig gebruik.10

In het huidige recht komen kapers en rovers niet meer in de wettekst voor. Artikel 3:38 Wft bepaalt dat het een schadeverzekeraar met zetel in Nederland verboden is schaden te verzekeren die zijn veroorzaakt door of ontstaan uit gewapend conflict, burgeroorlog, opstand, binnenlandse onlusten, oproer of muiterij die zich in Nederland voordoen. In zee-, transport-, luchtvaart- en reisverzekeringen is het evenwel toegestaan risico’s van molest te verzekeren in de algemeen gebruikelijke molestclausules, zolang de Nederlandsche Bank daartegen geen bedenkingen naar voren heeft gebracht.11

De molestuitsluiting heeft zich sinds 1912 langzaam maar zeker voor alle branches tot een standaardclausule ontwikkeld. Op 2 november 1981 heeft het Verbond van Verzekeraars een lijst van veertien molestdefinities gedeponeerd bij de griffie van de Rechtbank Den Haag, met daarbij de oproep aan de leden om zoveel mogelijk uniforme molestclausules te gebruiken.12 Inderdaad wordt molest inmiddels in vrijwel alle polissen uitgesloten onder verwijzing naar de gedeponeerde definities, dan wel met expliciet gebruik van dezelfde definities direct in de polisvoorwaarden.

De in artikel 3:38 Wft aangeduide risico’s worden in de gedeponeerde lijst gekwalificeerd als uitgesloten molest (‘groot molest’).13 De door het Verbond gehanteerde definities zijn als volgt:

Blijkens deze definities is kenmerkend aan (deze vormen van) molest de betrokkenheid van een staat of openbaar gezag, een zekere mate van organisatie, en het gebruik van militaire middelen, wapens en/of geweld. Deze begrippen zijn niet of nauwelijks onderwerp van jurisprudentie geweest.14

Het Verbond heeft gekozen voor een ruime formulering, bijvoorbeeld bij het begrip ‘gewapend conflict’. De begrippen oorlog, gewapende internationale actie en vijandelijke inval zijn bewust niet afzonderlijk gedefinieerd.15 De definitie van gewapend conflict sluit aan bij de definitie van agressie zoals aanvaard door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.16 In dit artikel leg ik de nadruk op het begrip gewapend conflict.