7.9 Gewone rechtsmiddelen I: beperkingen, termijnen en andere vereisten

Op deze plaats zal ik de aanwending van gewone rechtsmiddelen bespreken, waaronder het verzet tegen de strafbeschikking. De bezwaarschrift- en klachtprocedure, die reeds aan bod zijn geweest, laat ik hier rusten. Het aanwenden van rechtsmiddelen tegen beslissingen ter zake van verlening en de schorsing van voorlopige hechtenis laat ik eveneens rusten.1 Wel zal ik hier kort stilstaan bij de betekening van dagvaardingen, omdat die van invloed is op de aanwending van rechtsmiddelen.

Van oudsher waren rechtsmiddelen, het maken van bezwaar en het klachtrecht daargelaten, pas aan de orde als er een vonnis voorlag van de eerstelijnsrechter. Verdachte en OM dienden zich dan te bezinnen op het eventueel instellen van hoger beroep. Met de Wet OM-afdoening is dit veranderd, althans voor wat betreft het verzet tegen de strafbeschikking. Art. 257e lid 1 Sv luidt voor zover hier van belang:

Uit het tweede lid van art. 257e Sv volgt dat het verzet wordt gedaan bij het parket dat in de strafbeschikking vermeld wordt. Wordt het verzet niettemin gedaan bij een ander parket, dan wordt het doorgeleid naar een officier van justitie die het verzet bij een bevoegde rechter aanhangig kan maken. Het verzet kan ingevolge het derde lid van art. 257e Sv door de verdachte, een advocaat die verklaart bepaaldelijk door hem te zijn gevolmachtigd, alsmede een bij bijzondere volmacht schriftelijk gemachtigde op het parket worden gedaan. Er kan dan gelijk een oproeping voor een zitting op het verzet worden uitgereikt. Ook kunnen de verdachte of zijn advocaat (dus niet een andere gevolmachtigde) schriftelijk verzet doen door een brief aan de officier van justitie te sturen. Er is nog niet of nauwelijks gepubliceerde jurisprudentie voorhanden inzake de strafbeschikking. De ontvankelijkheidstoetsing in deze verzetszaken zal zich dus nog moeten uitkristalliseren. Er is echter geen goede reden om ter zake van die beoordeling van een andere maatstaf uit te gaan dan die bij de vraag of tijdig hoger beroep of cassatie is ingesteld, hetgeen verderop in deze paragraaf aan bod komt.

Eerst zal ik nu ingaan op een aantal beperkingen ter zake van het instellen van rechtsmiddelen. Art. 404, 410a en 427 Sv bevatten een aantal beperkingen ter zake van de mogelijkheid van hoger beroep en cassatieberoep. De verdachte kan niet opkomen tegen een vrijspraak. Evenmin kan de verdachte opkomen tegen een veroordeling wegens een overtreding waarbij geen straf is opgelegd of de totale boete niet meer dan € 50 bedraagt, tenzij bij verstek vonnis is gewezen terwijl de oproep niet aan de verdachte in persoon is gedaan of betekend en hij evenmin anderszins tevoren op de hoogte was van de zittingsdatum. Wel staat ter zake van deze lage boetes rechtstreeks cassatieberoep open indien het gaat om een overtreding van een lokale verordening, zo volgt uit art. 404 lid 4 Sv. Onder het verlofstelsel vallen hoger beroepen tegen een vonnis betreffende uitsluitend een of meer overtredingen of misdrijven waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van niet meer dan vier jaren is gesteld, waarbij geen andere straf of maatregel is opgelegd dan een totale geldboete tot een (gezamenlijk) maximum van € 500. Tegen de beslissing geen verlof te verlenen staat evenals tegen het vonnis in eerste aanleg geen cassatieberoep open.2 Ingevolge art. 410a lid 1 Sv wordt het ingestelde hoger beroep dan slechts ter terechtzitting aanhangig gemaakt en behandeld indien zulks naar het oordeel van de voorzitter in het belang van een goede rechtsbedeling is vereist.3 Daarvan is gelet op het tweede lid in elk geval sprake indien bij verstek vonnis is gewezen terwijl de oproep niet aan de verdachte in persoon is gedaan of betekend en hij evenmin anderszins tevoren op de hoogte was van de zittingsdatum.4 De in art. 14 lid 5 IVBPR neergelegde eis van een vol hoger beroep kan op gespannen voet met dit verlofstelsel komen te staan.5 Art. 14 lid 5 IVBPR koppelt het recht op hoger beroep echter wel aan het nationale wettelijke systeem door de zinsnede 'overeenkomstig de wee.’6 Het Comité voor de Rechten van de Mens heeft medio 2010 geoordeeld dat het onthouden van verlof een schending van art. 14 lid 5 IVBPR opleverde, terwijl het EHRM voorts begin 2011 oordeelde dat het niet verlenen van verlof een schending opleverde van art. 6 lid 1 en lid 3 EVRM. In deze gevallen was de klager mede door het onthouden van verlof niet goed in staat geweest zijn verdedigingsrechten uit te oefenen.7 Me dunkt dat het verlofstelsel daarmee in feite van de baan is: verlof zal (vrijwel) steeds moeten worden verleend. Als het niet verlenen van verlof naar huidige inzichten een schending van art. 14 lid 5 IVBPR (en in voorkomende gevallen van art. 6 EVRM) oplevert, geldt dit mijns inziens temeer voor het categorisch uitsluiten van appel ingeval van een veroordeling wegens een overtreding waarbij de totale boete niet meer dan € 50 bedraagt (art. 404 lid 2, onderdeel b, Sv). In cassatie geldt ook een ondergrens voor overtredingen, namelijk dat de geldboete ten minste in totaal € 250 moet bedragen, maar weer niet als het gaat om een overtreding van een verordening van een lagere overheid (art. 427 Sv).

Daarnaast wordt in de jurisprudentie de eis gesteld dat de verdachte een belang heeft bij het instellen van rechtsmiddelen. Ik noem hier twee voorbeelden. Zolang een strafrechtelijke uitspraak niet onherroepelijk is kan geen nieuwe dagvaarding worden uitgebracht. Indien de rechtbank of het Hof het openbaar ministerie niet-ontvankelijk verklaart, welke niet-ontvankelijkheid van tijdelijke aard is kan de verdachte een nieuwe dagvaarding frustreren door tegen die tijdelijke niet-ontvankelijkverklaring rechtsmiddelen in te stellen. In een geval waarin voor de tweede keer cassatie werd ingesteld uitsluitend om een nieuwe zaak te frustreren, oordeelde de Hoge Raad dat het cassatieverzoek niet-ontvankelijk was bij gebrek aan enig in rechte te respecteren belang van de verdachte.8 In de Schiedammer parkmoordzaak heeft de Hoge Raad het herzieningsverzoek van de gewezen verdachte gehonoreerd toen bleek dat een ander de schuldige was. Na verwijzing van de zaak naar het Hof Amsterdam heeft dat hof het openbaar ministerie niet-ontvankelijk verklaard nadat de 'echte' dader onherroepelijk was veroordeeld.9 Het cassatieberoep van de gewezen verdachte tegen dit arrest was niet-ontvankelijk want:

Tegen vonnissen en arresten die geen einduitspraak zijn, is het hoger beroep of het cassatieberoep slechts gelijktijdig met dat tegen de einduitspraak toegelaten (art. 406 lid 1 en 428 Sv).11 Dit is voor het hoger beroep slechts anders indien de tussenuitspraak betrekking heeft op gevangenhouding of gevangenneming (art. 406 lid 2 Sv). Omdat in art. 138 Sv de uitspraak inzake de ontneming van wederrechtelijke verkregen voordeel niet is gedefinieerd als einduitspraak is in afzonderlijke bepalingen voorzien in hoger beroep en cassatieberoep ter zake van voordeelontneming (art. 511g en 511h Sv). Dat het rechtsmiddel zich mede richt tegen de tussenuitspraak zal uit de akte van hoger beroep of van beroep in cassatie uitdrukkelijk moeten blijken, anders gaat de tussenuitspraak in kracht van gewijsde. Een uitzondering op deze regel wordt gemaakt wanneer de tussenuitspraak doorwerkt in de einduitspraak. Denk hier aan een tussenbeslissing over de afwijzing een getuige op te roepen.12 Het hoger beroep kan slechts tegen het vonnis in zijn geheel worden ingesteld,13 tenzij in eerste aanleg strafbare feiten gevoegd aan het oordeel van de rechtbank zijn onderworpen, want dan kan het hoger beroep zich ook richten tot slechts één of meer gevoegde zaken (art. 407 Sv). De verdachte kan dus niet slechts opkomen tegen de veroordeling met betrekking tot het subsidiair ten laste gelegde feit. Het appel zal zich op straffe van niet-ontvankelijkheid moeten richten tegen de hele uitspraak, dus ook op de primaire vrijspraak.14 Dit laat onverlet dat met de Wet stroomlijnen hoger beroep door de wetgever is gekozen voor een zogenoemd voortbouwend appel. Het vonnis in eerste aanleg is startpunt van het geding in hoger beroep waarin de appelrechter een eigen verantwoordelijkheid heeft. De appelrechter zal zich daarbij richten op de grieven en op hetgeen waarover hij ambtshalve struikelt (art. 415 lid 2 Sv). Voor cassatie geldt dat het uitsluitend openstaat tegen uitspraken van de strafrechter (art. 78 lid 1 Wet RO15) en dus niet tegen handelingen van de politie of het OM.16 Dat laat natuurlijk onverlet dat gedragingen van de opsporende en vervolgende instanties voorwerp kunnen zijn van de aangevochten uitspraak. Anders dan het hoger beroep kan het cassatieberoep zich wel richten tot een gedeelte van het vonnis of het arrest (art. 429 Sv).

Bij de bespreking van de termijnen van het instellen van rechtsmiddelen moet voorop worden gesteld dat de in de wet bepaalde termijnen voor het indienen van een rechtsmiddel van openbare orde zijn.17 Een overschrijding van de daarvoor gestelde termijn betekent dat verdachte of het openbaar ministerie niet in appel of cassatie kan worden ontvangen. Hierna zal blijken dat de termijn voor het instellen van een rechtsmiddel gaat lopen vanaf de einduitspraak indien de verdachte ter zitting aanwezig was of bekend was met de zittingsdatum. De art. 585-590 Sv handelen over de wijze van kennisgeving van gerechtelijke mededeling en aan natuurlijke personen. Ingevolge art. 585 Sv geschiedt de kennisgeving van gerechtelijke mededelingen aan natuurlijke personen, als in Sv en Sr voorzien, door: (a) betekening; (b) toezending; en (c) mondelinge mededeling. Daarbij geldt dat betekening geschiedt door uitreiking van een gerechtelijk schrijven op de bij de wet voorziene wijze, dat toezending geschiedt door middel van een gewone of aangetekende brief over de post dan wel op een bij of krachtens algemene maatregel van bestuur bepaalde wijze en dat een mondelinge mededeling zo spoedig mogelijk in een proces-verbaal of anderszins schriftelijk wordt vastgelegd.18 Enkel indien de verdachte niet is verschenen dient de rechter ambtshalve de geldigheid van de uitreiking van de dagvaarding te onderzoeken (art. 278 lid 1 Sv).

Ingevolge art. 408 lid 1 Sv dient het hoger beroep binnen veertien dagen na de einduitspraak te worden ingesteld indien: (a) de dagvaarding of oproeping om op de terechtzitting te verschijnen of de aanzegging of oproeping voor de nadere terechtzitting aan de verdachte in persoon is gedaan of betekend;19 (b) de verdachte op de terechtzitting of nadere terechtzitting is verschenen:20 (c) zich anderszins een omstandigheid heeft voorgedaan waaruit voortvloeit dat de dag van de terechtzitting of van de nadere terechtzitting de verdachte tevoren bekend was;21 of (d) de dagvaarding of oproeping binnen zes weken nadat door de verdachte op de voet van art. 257e Sv verzet is gedaan, rechtsgeldig aan de verdachte is betekend met inachtneming van art. 588a Sv en in eerste aanleg geen onvoorwaardelijke straf of maatregel is opgelegd die vrijheidsbeneming van langere duur meebrengt dan zes maanden. In het tweede lid van art. 408 Sv is bepaald dat in andere gevallen het hoger beroep worden ingesteld binnen veertien dagen nadat zich een omstandigheid heeft voorgedaan waaruit voortvloeit dat de einduitspraak de verdachte bekend is.22 Het derde lid sluit aan op het tweede lid indien het onderzoek op de terechtzitting voor onbepaalde tijd is geschorst en de aanzegging of oproeping voor de nadere terechtzitting niet in persoon is gedaan of betekend, tenzij de verdachte op de nadere terechtzitting is verschenen of zich anderszins een omstandigheid heeft voorgedaan waaruit voortvloeit dat de dag van de nadere terechtzitting de verdachte tevoren bekend was. Voor cassatie geldt evenzeer een termijn van 14 dagen waarvan het aanvangstijdstip gelijk is gelegd als in art. 408 Sr, zo volgt uit art. 432 Sv, met dien verstande dat in lid 1, onderdeel d hierboven, voor verzet en eerste aanleg steeds hoger beroep moet worden gelezen. In cassatie kan de verdachte overigens incidenteel cassatieberoep instellen binnen 14 dagen nadat aan hem de aanzegging van het beroep door het openbaar ministerie in persoon is betekend of zich enige andere omstandigheid heeft voorgedaan, waaruit voortvloeit dat het beroep hem bekend is (art. 433 lid 2 Sv). De regel dat binnen 14 dagen na de zitting uitspraak wordt gedaan (art. 345 Sv) geldt niet voor ontnemingszaken (art. 511e Sv). Het tweede lid van art. 511e Sv bepaalt onder meer dat indien de dag van de uitspraak op de terechtzitting wordt bepaald maar de betrokkene dan niet aanwezig is, de kennisgeving van die dag aan hem wordt betekend. Dit voorschrift strekt ertoe te voorkomen dat de betrokkene onkundig zou kunnen blijven van de dag waarop de voor hem voor het aanwenden van een rechtsmiddel openstaande termijn ingaat, waardoor hij in zijn belang wordt geschaad, indien hij buiten zijn schuld eerst na verloop van die termijn het voor hem openstaande rechtsmiddel aanwendt.23 Gelet op het belang dat art. 511e lid 2 Sv beoogt te beschermen, brengt volgens de Hoge Raad redelijke wetstoepassing mee dat, ingeval betekening van zodanige kennisgeving is vereist art. 408 lid 1 Sv geen toepassing vindt. Slechts indien de genoemde kennisgeving in persoon aan de betrokkene is betekend of deze op andere wijze tevoren bekend is met de datum van de uitspraak moet hoger beroep worden ingesteld binnen veertien dagen na de einduitspraak. In andere gevallen moet hoger beroep worden ingesteld binnen veertien dagen nadat zich een omstandigheid heeft voorgedaan waaruit voortvloeit dat de einduitspraak de betrokkene bekend is.24

Een overschrijding van de termijn waarbinnen een rechtsmiddel dient te worden ingesteld, kan volgens de Hoge Raad onder bijzondere, de verdachte niet toe te rekenen, omstandigheden verontschuldigbaar zijn. Dat kan het geval zijn indien de verdachte is afgegaan op hem binnen de wettelijke beroepstermijn op zijn verzoek verstrekte ambtelijke informatie waardoor bij hem de gerechtvaardigde verwachting was gewekt dat voor hem een beroepstermijn van 14 dagen gold welke eerst zou aanvangen nadat hij een schriftelijke mededeling met betrekking tot het gewezen vonnis had ontvangen.25 Voorts kan de verontschuldigbaarheid liggen in de persoon van de verdachte (psychische gesteldheid).26 Inzake de ambtshalve beoordeling van de tijdigheid van rechtsmiddelen en verschoonbare termijnoverschrijding is de vergelijking met het bestuursprocesrecht aldus snel gemaakt. Indien door de verdachte het verkeerde rechtsmiddel wordt aangewend heeft zoveel mogelijk conversie plaats. Er wordt dan vanuit gegaan dat de verdachte het juiste rechtsmiddel heeft willen instellen. Het gerecht waarbij het rechtsmiddel is ingediend zal de stukken dan naar de juiste instantie verzenden.27 In het bestuursrecht komen we vorenstaande twee leerstukken tegen in de art. 6:11 en 6:15 Awb.

Naast de tijdigheid van het rechtsmiddel geldt nog een aantal andere meer inhoudelijke ontvankelijkheidsvereisten. Bij het verzet tegen de strafbeschikking worden opgegeven de naam van de verdachte, alsmede een nauwkeurige aanduiding of kopie van de strafbeschikking waartegen het verzet zich richt. De verdachte kan een adres in Nederland opgeven waaraan mededelingen over de strafzaak kunnen worden toegezonden. Bij het verzet kunnen schriftelijk bezwaren tegen de strafbeschikking worden opgegeven (art. 257e lid 4 Sv). Een correspondentieadres mag, maar hoeft dus niet. Uit de strafbeschikking blijkt immers reeds dat het OM bekend is met de woon- of verblijfplaats van de verdachte. Ook het indienen van bezwaargronden is — anders dan in het bestuursrecht (art. 6:5, onderdeel d, Awb) — facultatief. Dat laatste hangt samen met de omstandigheid dat een tijdig verzet met zich brengt dat de strafbeschikking wordt vernietigd en de rechter zich ten volle buigt over de zaak alsof die was ingeleid met een dagvaarding (zie art. 257f lid 3 en lid 4 Sv).

In art. 349 lid 1 Sv is bepaald dat voor zover de wet niet anders bepaalt, hoger beroep of beroep in cassatie wordt ingesteld door een verklaring die wordt gedaan door degene die het rechtsmiddel aanwendt op de griffie van het gerecht dat de aangevochten beslissing heeft genomen. Indien de verdachte is aangehouden kan hij het rechtsmiddel ook instellen bij een aangetekende brief aan dezelfde griffie (lid 2). Voorts kan het rechtsmiddel worden ingesteld door tussenkomst van een advocaat of een vertegenwoordiger die bij bijzondere volmacht schriftelijk is gemachtigd (art. 450 lid 1 Sv). Een dergelijke volmacht kan zelfs worden verleend aan een griffiemedewerker indien de verdachte instemt met het aanstonds in ontvangst nemen van de uitreiking van de oproeping voor de zitting (lid 3). De griffier maakt een akte op van iedere verklaring of inlevering als hiervoor bedoeld, welke akte bij de processtukken wordt gevoegd (art. 451 Sv). Een gedetineerde kan rechtsmiddelen instellen door een schriftelijke verklaring af te geven aan de directeur van het gesticht, welke verklaring de directeur inschrijft in een register en vervolgens toezendt aan de griffie, waarbij de dag van inschrijving in het register als de dag geldt waarop het rechtsmiddel is aangewend (art. 451a Sv).28

Ingevolge art. 410 lid 1 Sv dient de officier van justitie binnen veertien dagen na het instellen van hoger beroep een schriftuur, houdende grieven, in op de griffie van het gerecht dat het vonnis heeft gewezen. De verdachte kan aldaar binnen veertien dagen na de instelling van het hoger beroep een schriftuur, houdende grieven, indienen. Ingeval door de verdachte geen schriftuur als bedoeld in het eerste lid wordt ingediend, dient hij, zo bepaalt art. 410 lid 4 Sv, binnen veertien dagen na het instellen van het hoger beroep tegen een vonnis van de rechtbank dat valt binnen het verlofstelsel een schriftuur in op de griffie van het gerecht dat het vonnis heeft gewezen, met een opgave van de redenen voor het instellen van het hoger beroep. Deze verplichting geldt niet indien de verdachte niet behoorlijk was opgeroepen en ook niet anderszins op de hoogte was van de zittingsdatum in eerste aanleg. Indien de verdachte geen schriftuur houdende grieven heeft ingediend noch mondeling bezwaren tegen het vonnis opgeeft, kan het door de verdachte ingestelde hoger beroep zonder onderzoek van de zaak zelf niet-ontvankelijk worden verklaard, zo volgt uit art. 414 lid 2 Sv. In de wetsgeschiedenis is hieromtrent overwogen:

Blijkbaar op deze gedachten hinkend kwam het Hof Den Bosch tot niet-ontvankelijkverklaring van het hoger beroep vanwege het door de verdachte nalaten opgave te doen van zijn bezwaren tegen het vonnis eerst nadat het ambtshalve had vastgesteld dat de uitspraak in eerste aanleg enkele misslagen bevatte die verbeterd gelezen konden worden.32 Uit art. 414 lid 3 Sv volgt dat indien van de zijde van het openbaar ministerie geen schriftuur houdende grieven als bedoeld in art. 410 lid 1 Sv is ingediend, het door de officier van justitie ingestelde hoger beroep zonder onderzoek van de zaak zelf niet-ontvankelijk kan worden verklaard. De regering meende dat een automatisch volgende niet-ontvankelijkheid van het OM buiten bagatelzaken geen voorkeur verdiende, 'omdat hoezeer het achterwege laten van het tijdig indienen van een appelmemorie ook mag worden betreurd, het belang van het appel, ook maatschappelijk bezien, van groter belang kan zijn dan de scherpe sanctionering van een in beginsel herstelbare tekortkoming' .33 In een zaak waarin het schriftuur van het OM ten onrechte was geadresseerd aan het resortsparket in plaats van de rechtbankgriffie, terwijl de advocaat-generaal inhoudelijk de rechtbankuitspraak onderschreef, meende het gerechtshof dat verdachte onnodig in zijn verdediging was geschaad niet alleen omdat hij niet tijdig over het schriftuur houdende grieven beschikte, maar vooral omdat hij onnodig lang in onzekerheid verkeerde door het verschil van inzicht tussen de officier en de advocaat-generaal (die blijkbaar geen overleg hadden gevoerd). Ten overvloede oordeelde het gerechtshof nog dat nu de advocaat-generaal in hoger beroep conform het vonnis van de rechtbank heeft geëist, het OM op zichzelf al geen belang meer heeft bij het hoger beroep en derhalve ook langs deze weg niet-ontvankelijk zou moeten worden verklaard in het hoger beroep.34

Art. 437 Sv voorziet in een ontvankelijkheidsvereiste met betrekking tot het indienen van cassatiemiddelen. Uit het eerste lid volgt dat het OM, indien het cassatie heeft ingesteld, binnen een maand nadat door de griffier van de Hoge Raad een aanzegging daartoe is verzonden schriftelijk cassatiemiddelen bij de Hoge Raad indient.35 Uit het tweede lid volgt dat de verdachte die cassatieberoep heeft ingesteld binnen twee maanden nadat hem de aanzegging is betekend ervoor zal moeten zorgen dat zijn raadsman schriftelijk cassatiemiddelen indient. Het gaat in het tweede lid dus om drie zaken: vertegenwoordiging door een advocaat, die cassatiemiddelen36 indient, en dat op tijd doet, te weten binnen twee maanden na betekening van de aanzegging.37 Uit het derde lid volgt dat de benadeelde partij enkel bevoegd is binnen een maand nadat aan hem een kennisgeving is verzonden een schriftuur bij de Hoge Raad in te dienen.

Ten slotte nog iets over de benadeelde partij, waarover art. 421 Sv handelt. De benadeelde partij kan zich niet eerst in hoger beroep voegen (lid 1) en kan evenmin zijn vordering in hoger beroep uitbreiden (lid 3).38 Indien zijn vordering in eerste aanleg is toegewezen dan fietst zijn vordering van rechtswege mee in een hoger beroep (lid 2). Indien de verdachte en het OM geen hoger beroep instellen kan de benadeelde partij wel zelf in hoger beroep komen tegen de afwijzing van zijn vordering in eerste aanleg. Op dit hoger beroep en een eventueel cassatieberoep zijn dan de bepalingen uit het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering van toepassing, met dien verstande dat geen griffierecht wordt geheven (lid 4).39 Indien tegen de ouders of voogd van de minderjarige verdachte die nog geen 14 jaren is een vordering van de benadeelde partij is toegewezen, kunnen de ouders of voogd indien zij daartegen in eerste aanleg verweer hebben gevoerd eveneens zelfstandig hoger beroep instellen bij het gerechtshof indien geen hoger beroep is ingesteld door verdachte of OM (lid 5). In de strafzaak zelf kan de benadeelde partij geen cassatieberoep instellen indien het gerechtshof negatief heeft beslist over zijn vordering, terwijl noch de verdachte noch het OM cassatieberoep instellen.40 Ditzelfde geldt voor de ouders of voogd bij een toewijzing van de vordering.