III.4.2 Gewichtige redenen

De wetgever vond — zie § 111.1.2 — dat uitstoting en uittreding niet lichtzinnig moest kunnen gebeuren. Zo was onverenigbaarheid van karakter onvoldoende voor een rechterlijk bevel tot overdracht van aandelen. Dit doet vermoeden dat de gewichtige redenen die grond zijn voor (partiële) ontbinding van de personenvennootschap, bij de kapitaalvennootschappen gewogen en te licht bevonden zijn. Op grond van art. 7A:1684 lid 1 BW ontbindt de rechter een maatschap op vordering van een vennoot op grond van gewichtige redenen. Via de schakelbepaling in art. 15 WvK geldt deze norm voor rechterlijke ontbinding ook voor de vennootschap onder firma en de commanditaire vennootschap. Het wetsvoorstel Personenvennootschappen handhaaft in art. 820 lid 1 het criterium en regelt dat de ontbinding ten aanzien van één der vennoten mogelijk is.1 Dit lijkt op uitstoting of uittreding, al naar gelang ten aanzien van wie de overeenkomst wordt ontbonden; de eisende (uittreding) of een andere vennoot (uitstoting). Het thans nog geldende art. 7A:1684 BW zwijgt over gedeeltelijke ontbinding. Kent de vennootschapsakte een voortzettingsbeding, dan is 'uitstoting' mogelijk.2

Ik ga na of deze norm voor de geschillenregeling bruikbaar is. Het is een criterium dat al decennia in de wet staat en van fundamentele kritiek is geen sprake.3 Kennelijk roept de norm geen problemen op in een samenwerkingsverband waarbij de personen nauw betrokken zijn en elkaar kennen. In de praktijk is de stap van een personenvennootschap naar een BV niet groot. Ook bij de BV zijn de personen vaak in meer dan één hoedanigheid betrokken, zoals de aandeelhouders die tevens bestuurder of werknemer zijn.

Een gewichtige reden is aanwezig indien alle omstandigheden in aanmerking zijn genomen en redelijkerwijs niet langer van een of meer vennoten kan worden gevergd om het vennootschappelijk verband in zijn geheel of ten aanzien van een andere vennoot voort te zetten.4 Of, anders geformuleerd: de gewichtige reden is een samenstel van omstandigheden dat verwezenlijking van het vennootschappelijke doel voor de vennoot die ontbinding vordert onmogelijk of uiterst bezwaarlijk maakt. Het is hierbij niet van belang of het bestaan van de reden aan iemand kan worden toegerekend.5

Uit de oude wettekst dateren als voorbeelden van wettige of gewichtige redenen de wanprestatie en overmacht.6 Een grote onenigheid tussen vennoten, waardoor samenwerking niet meer geschiedt, is de meest door de rechter toegepaste reden voor de ontbinding. Hieronder valt ook de onmogelijke samenwerking wegens incompatibilité d'humeur.7 Bij de onverenigbaarheid van karakters is vaak niet vast te stellen bij wie de schuld of de oorzaak van deze gewichtige reden ligt. Is de vennoot zelf de veroorzaker van de reden door lange afwezigheid in verband met ziekte, dan kan hij zelf de vordering instellen omdat hem in zo'n geval geen verwijt kan worden gemaakt. Doet een vennoot de vennootschap concurrentie aan, dan is dit eveneens een gewichtige reden.8

Slagter ziet het eenvoudig: reeds het feit dat een ontbindingsvordering door een vennoot wordt ingesteld bewijst al dat de samenwerking niet meer vlot. Beëindiging is dan beter.9

De in de praktijk veelvuldig toegepaste Belgische geschillenregeling kent als norm voor uitstoting de gegronde redenen.10 De uittreding kent dezelfde grondslag, met dien verstande dat iedere vennoot 'van de vennoten op wie deze gegronde redenen betrekking hebben' overname van zijn aandelen kan vorderen.11 Voor toewijzing van de uittredingsvordering geldt dat de gegronde redenen van dien aard moeten zijn dat van de vennoot die wenst uit te treden, redelijkerwijs niet langer kan worden verlangd vennoot te blijven. Een fout of onrechtmatig handelen is niet vereist, maar de oorzaak van de gegronde redenen moet bij de gedaagde aandeelhouder kunnen worden gelegd.12

Inmiddels zijn in de Belgische literatuur drie categorieën van gegronde redenen geformuleerd. De eerste categorie behelst het misbruik van de positie van de aandeelhouder. Een minderheidsaandeelhouder die misbruik maakt van zijn positie, zal geconfronteerd kunnen worden met zijn uitstoting.13 Omgekeerd zal misbruik van meerderheidspositie aanleiding kunnen geven tot uittreding. Een tweede groep wordt gevormd door een tekortkoming van de aandeelhouder die wordt uitgestoten, of moet overnemen van de uittredende aandeelhouder. De tekortkoming dient voldoende ernstig te zijn. In de Belgische geschillenregelingpraktijk wordt 'deloyale concurrentie' regelmatig als ernstige tekortkoming die een uitstoting rechtvaardigt, aangemerkt. Ik merk op dat bij de huidige Nederlandse regeling concurrerende gedragingen sec geen grond voor uitstoting kunnen vormen. De laatste categorie in België is de duurzame en ernstige onenigheid. Hierbij is een verlamming van de vennootschap als gevolg van de onenigheid niet nodig, het bemoeilijken van het functioneren van de vennootschap is voldoende.14 Deze drie categorieën gelden zowel voor de uitreding als de uitstoting.15

Is de norm 'gewichtige redenen' bruikbaar voor de uitstoting en uittreding bij een kapitaalvennootschap? De rechter beoordeelt slechts de feitelijke stand van zaken. Hij kan vaststellen dat de verhouding tussen de twee aandeelhouders zodanig duurzaam ontwricht is, dat van samenwerking geen sprake meer is. Dit is aan te merken als een gewichtige reden, op grond waarvan bijvoorbeeld de uitstotingvordering toewijsbaar is. Stellen de aandeelhouders over en weer de uitstoting in, dan speelt de toerekenbaarheid van de reden wel een rol. Als steun dient dan mogelijk het vennootschappelijk belang: met wiens uitstoting wordt dit belang het meest gediend?16

Toepassing van het criterium gewichtige redenen brengt mee dat niet vereist is dat de aandeelhouder het ontstaan ervan is aan te rekenen. Het feit dat er een geschil is, is voldoende.17 Sterker nog: indien een van de aandeelhouders aangeeft dat wat hem betreft er onenigheid is en hij dus niet meer door één deur kan met de ander, zou de rechter op grond van gewichtige redenen de uitstoting of uittreding toe moeten wijzen. Dit gaat volgens mij te ver. Voor toewijzing van de gedwongen overdracht moet (een vorm van) verwijtbaarheid aanwezig zijn.18 Het enkele `stellen dat' is onvoldoende. Het is in dit verband niet opvallend dat de Belgische geschillenregeling als kritiek kent dat de regeling als dreigement te gebruiken is. Zijn de aandeelhouders in een stevige discussie verwikkeld en is niet direct een oplossing voorhanden, dan kan ook bij wijze van pressiemiddel de uitstotings- of uittredingsvordering worden ingesteld, indien een aandeelhouder weigert (direct) water bij de wijn te doen.19

De gedachte van de wetgever dat de norm voor uitstoting en uittreding niet te lichtvaardig moet zijn, is mijns inziens thans nog steeds van belang. De aandeelhouders hebben er om welke reden ook voor gekozen samen te werken in een kapitaalvennootschap. Dit heeft voordelen, zoals de beperking van de aansprakelijkheid. De personenvennootschap is uiteindelijk een contractuele relatie, een bijzondere overeenkomst met een grote mate van inrichtingsvrijheid. De beperkte aansprakelijkheid kennen de vennoten van een personenvennootschap als een gevolg van die vrijheid vervolgens niet. Er geldt dus dat partijen kunnen kiezen hoe de samenwerking vorm wordt gegeven. Voor een BV (of besloten NV) zijn er striktere, dwingendrechtelijke regels. De facto zullen de natuurlijke personen mogelijk geen verschil voor ogen hebben gehad en voor hun samenwerking de best passende juridische jas hebben aangetrokken. De mate van vrijheid die de samenwerkende personen kiezen, en dus de keuze tussen 'vennoten' en 'aandeelhouders', heeft als consequentie dat de norm voor gedwongen scheiding door partiële ontbinding of gedwongen aandelenoverdracht niet dezelfde kan zijn.

De gewichtige redenen van art. 7A:1684 BW (en art. 820 Wv Personenvennootschappen) zijn na mijn weging dus te licht bevonden om als criterium te dienen voor de uitstoting en uittreding.